نسبت اندیشه ها و اشعار حافظ با اسلام

اشاره هایی که حافظ مستقیما در اشعارش به قرآن، الطاف الهی، آیات و روایات و احادیث داره گرایش روشن ایشون رو به اسلام و مکتب تشیع نشون میده.

به گزارش خبرنگار مهر، شمس الدین محمد حافظ ملقب به خواجه حافظ شیرازی، مشهور به لسان الغیب و ترجمان الاسرار، شاعر مشهور قرن هفتم هجری ایرانه، شاعری که نه فقط شاعران ایرونی خیلی از ایشون اثر گرفتن بلکه بر شاعران دیگه ملیتا چون «گوته» هم اثر گذاشته و دلیل خلق دیوان شرقی و غربی ایشون می شه.

این شاعر مشهور به رسایی و شیوایی کلام و اعتقادات عمیقش به اسلام و ارادت به ائمه معصومین(ع) معروفه. حافظ شیرازی که تموم قرآن رو حفظه و قرآن ز بر می خواند با چارده روایت، تاثیر این کلام الهی خوب در اشعارش نمایانه.

بیستم مهرماه «روز جهانی حافظ» است که به این مناسبت طی گزارشی به همراه گفتگو با دو تن از استادان ادبیات فارسی، به نسبت میان اشعار حافظ با اسلام و عرفان اسلامی پراختیم که از نظرتون میگذره؛

حافظ و گرایشات اسلامی

به گفته بهاءالدین خرمشاهی، «حافظ اون طور که از مستقیم ترین و معتبرترین سند – یعنی دیوانش- بر میاد در دانشای جورواجور زمان خود که در دارالعلم شیراز عادی بوده، دست داشته و مقام اون در قرآن شناسی شامخه».

رشید کاکاوند، استاد ادبیات فارسی و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی کرج، در این باره به خبرنگار مهر گفت: حافظ شناسی بحث مفصلی رو می خواد و در چند سطر جای نمی گیره اما به هر صورت اشاره هایی که حافظ مستقیما در اشعارش به قرآن، الطاف الهی، آیات و روایات و احادیث داره گرایش روشن ایشون رو به اسلام نشون میده. وقتی تموم زوایای جور واجور و اندیشه های حافظ و سبک و راه و روش ایشون رو بررسی می کنیم خوب می فهمیم حافظی که خود تخلص حافظ رو به دلیل حفظ کل قرآن انتخاب می کنه، رابطه مستقیمی با گزارهای اسلام داشته و قرآن رو در سینه داره.

کاکاوند اضافه کرد: حافظ در دوره ای قرار داره که همه ادبیات پیش و بعد از ایشون گرایشات اسلامی دارن و از این روی عرفان اسلامی و قرآنی که طریقت رسیدن به معرفت الهی از دل اسلامه در شعر ایشون موج می زنه و به باور بسیاری همین اشعار ایشون سندیه که نشون از رابطه ایشون با اسلام داره.

بهاءالدین خرمشاهی در این باره می نویسه: حافظ کم و بیش ۵۰ سال عمر خود رو به مطالعه آثار قرآن شناختی و علوم بلاغی و هم دواوین شعر فارسی و عربی گذرونده. اون به معنی عادی کلمه فلسفه نمی انگارد، بلکه عمیق اندیش و راز بینه و باریک اندیشی و اصالت رأی و اصالت فکر اون از خیلی از فیلسوفان حرفه ای فراتره. کاکاوند در این باره میگه: حافظ و اشعارش جدا از اسلام نیس حتی فلسفه های تفکرات ایشون مبدأ و مبنای اسلامی داره و از هر طرف نگاه کنیم حتی در شکل عاشقانه اشعار و روایتگرانه با اسلام و روایت دینی و عرفان در ارتباطه.

کرد خط عرفانی افکار و اعتقادات حافظ در اشعارش

«مهدی پشتیبانی خواه جهرمی»، نویسنده و پژوهشگر زبون و ادبیات فارسی هم در گفتگو با مهر میگه: اندیشه های حافظ بیشتر عرفانی و مکتب انسانیته، اشعارش هم جنبه الهی داره. اون در اشعارش بیشتر به آیات قرآن اشاره میکنه.

ایشون اضافه می کنه: دیوان حافظ نشون از معرفتی داره که از دل سرچشمه میگیره. حقیقت انسانیت در اشعار حافظ مشخصه و عالم به همه دانشای ادبی، شرعی و حکمته؛ حکمتای عرفانی حافظ مکتب انسانیت بوده و نماد و رنگ و بوی عرفانی و اسلامی در اون دیده می شه؛ از طرف دیگه این عرفان، عرفان اشراقیه و بر مکتب انسانی و اخلاق تکیه داره.

پشتیبانی خواه عقیده داره چیزی که در اشعار حافظ خوب مشخصه، رابطه مستقیم و اثر پذیری آموزهای اسلامی با اون هستش اگه استاد مطهری در مورد حافظ میگه: «حافظ گلی از بوستون فرهنگ اسلامیه». این بوستون رو نمیشه به تنهایی نشون داد بلکه باید شخصیت حافظ رو در بوستون فرهنگ اسلامی شناخت و تفسیر کرد تا هم حافظ و هم رابطه اون با گزارهای اسلام شناخته شه؛ کسی هم که می خواد حافظ رو بشناسه لازمه که هم عالم و هم عارف یعنی کامل علوم باشه.

ارادت به ائمه(ع) به سند معتبر اشعار

به گفته این پژوهشگر زبون و ادبیات فارسی، حافظ به اعتقادات اسلامی بسیار معتقد و این در اشعار و دیوان پر بار اون مشخصه. اون شاعری اثنی اشعریه که ارادات خاصی به حضرت مهدی(عج) و امام رضا(ع) داره و در این مورد شعر حافظ سند معتبریه که خط فکری اونو تعیین می کنه اگه حافظ می سراید: «قبر امام هشتم، سلطان دین، رضا / از جون ببوس و بر در بارگاه باش» یا در جایی دیگه میگه: «امروز زنده ام به ولای تو یا علی / فردا به روح پاک امامان دلیل باش». در مورد اعتقادش به مهدی موعود(عج) هم همین بس که میگه: «کجاس صوفی دجال فعل ملحد شکل / بگو بسـوز کـه مهدی دین پناه رسید».

پشتیبانی خواه اضافه کرد: سراسر دیوان حافظ نشون دهنده اینه که سرچشمه ای از جون و دل انسانی ادیب و با استعداد عجیب و معتقد به دین روشن کننده اسلام و مذهب تشیعه.

تفأل به دیوان حافظ از گذشته تا امروز

حافظ قبل اینکه بخواد نقشی در زبون فارسی اجرا کنه با کلام قشنگتر و تعابیر چند لایه اشعارش جای خود رو در میان فرهنگ ایرونی اسلامی می گشاید تا اونجا که دیوان و غزلیات این شاعر و حافظ قرآن وسیله ای واسه تفال و توضیح در عالم دنیا می شه و ایرانیان در مناسبات مهم و حساس به این دیوان پر رمز و راز تفال میزنن که این خود به تنهایی اهمیت فال حافظ و جایگاه اون در سرزمین پارسی اسلامی رو نشون میده.

کاکاوند در این مورد میگه: فال حافظ یکی دو قرن بعد از حافظ تا امروز و حتی در دوران خود اهمیت داشته و مردم به این تفألات از دیوان ایشون دلبسته شدن. همونجوریکه در مواقع حساس به قرآن و کلام الهی مراجعه می کنن در موارد دم دستی تر هم به دیوان حافظ مراجعه می کنن و با تفأل به اون از تعابیر چند لایه اشعار ایشون تعبیری بر می دارن. ما به دلیل نیازای شخصی خود و میل به تأویل از احوال دنیا به یکی از مهمترین متنای ادبیات فارسی مراجعه می کنیم.

به گفته بهاألدین خرمشاهی، «مردمی که به دیوان حافظ روی میارن دیگه از اون روی تحمل نمیکنن و به طاق نسیانش نمی بذارن. اینا نه گرفتار خیالات واهی، نه تلقین و نه توطئه، نه دستکاری ذهنی و نه تبلیغ و تقلید شدن. خیلی راحت و در همون خواندنا و بازخوانیای اولیه شعر حافظ رو پسند خاطر خود و نشون دهنده رازهای نگفته و آرزوهای نهفته خود می دونن.»

کاکاوند در این باره اضافه می کنه: آدم کلا به فال و تفال گرایش داره و این تفال به گونه های جور واجور در دنیا هست از شکلای سودجویانه خود مانند رمالی و کف بینی تا شکل مناسب و ادیبانه اون مانند فال حافظ و بهتره که واسه تفال به دیوان حافظ به عنوان یه سند معتبر از اشعار عرفانی و الهی با گرایشات و اشارات مستقیم به آیات و روایات مراجعه کنیم.

این محقق و نویسنده، تفال به حافظ رو یکی از سنتای دیرینه ایرانیان می دونه و میگه: مردم ما معمولاً در سنتا و مراسمات آیینی خاص خود مانند عید نوروز و شب یلدا دوست دارن از این متن چند لایه برداشتی داشته باشن.

هیچش هنر نبود و خبر هم هم نداشت

حافظ به واقع نه دارای کشف و کرامات و نه حتی مدعی اونا بوده، ولی نفس صدق داشته. غیب گو و غیب دان نبوده ولی به عمیقی و گسترگی زیسته س. گوشه های نزیسته رو زیسته س. گوشه های مخفی مونده رو که کمتر کسی تونسته بزید زیسته و اندیشه کرد و به شعر درآورده. شعر اون آینه دار طلعت و طبیعت یه قومه. بیوگرافی جمعی ماست. همینه که عاشق و غریب و اسیر و دردمند و مجهور و آرزومند و علاقه مند و منتظر و گبر و ترسا و مومن و آزاد اندیش و عارف و عامی و مست و هشیار همه نقش خودمون رو در آیینه صافی شعر اون باز پیدا میکنن.

پشتیبانی خواه هم با تأکید بر اینکه باور به دیوان و فال حافظ از گذشته تا به امروز در میان ایرانیان وجود داشته، میگه: شاهدیم که در هر خونه ایرونی یه دیوان حافظ هست و این باور ایرانیان مسلمون رو به این شاعر شیعه نشون میده.

به گفته ایشون فال حافظ بسیار کامل و جامعه و شاید همین رابطه حافظ با ائمه معصومین(ع)، خداشناسی و عرفان اون که به روشنی در اشعارش دیده می شه، ارادت خاص این شاعر غیب گو به امام هشتم(ع) و حضرت صاحب عصر مهدی موعود(عج) دلیل جایگاه خاص و خاص این شاعر در میان ایرانیان بوده.

ایشون در این باره گفت: از طرفی مردم فکر می کنن دیوان حافظ جنبه های مثبت بسیاری داره از جمله اینکه اشعار حافظ مثبت نگره و از همه مهمتر اینکه اشعارش براساس اعتقادات قوی، عرفان و حکمت انسانیتش استواره و چون این شاعر مثبت نگر حافظ کل قرآنه و به قول خودش قرآن رو با ۱۴ روایت می خواند، مضامین اشعارش هم برگرفته از آیات قرآنیه؛ از طرف دیگه اشعار حافظ که از دل و جون اون سرچشمه میگیره چند پهلو و چند معنا بوده و تفسیرهای زیادی داره و همین جاست که به فرموده رهبری اشعار حافظ به فراخور عقل و اندیشه هر قشری معنایی داره. همین موارد جایگاه تفال به حافظ رو در فرهنگ ما مهم نشون میده.

دیوان حافظ مثل اعلی و اگه نگیم مهم ترین، یکی از دو سه مهم ترین نمونه های والای فصاحت و سخن وری در زبون فارسیه. حافظ این شاعر پارسی گوی مسلمون نقش مهمی در زبون و ادبیات فارسی بازی می کنه تا اونجا که مقام معظم رهبری کلام حافظ رو به شعر زرین مرتب تشبیه کرده و خودشو ستاره درخسان ادبیات فارسی می خواند و این مهم نشون از رابطه مقام معظم رهبری با این اشعار دلنشین داره.

حافظ در کلام رهبری

کاکاوند اضافه کرد: حافظ جایگاه والایی در ادبیات فارسی ما داره چون که ایشون تموم ادبیات فارسی تا زمان خود رو جمع کرده و به بهترین روش و بلیغ ترین شکل زبون ادا می کنه و اندیشه ایرونی که یه سری از فلسفه، عرفان و تاریخه رو میشه در کلام حافظ جستجو کرد.

این استاد دانشگاه شخصی سازی همه اقشار در شعر حافظ رو دلیلی بر اعتبار اون پیش مخاطب دونسته و اضافه می کنه: هر کسی به فراخور درک خود برداشتی از ابیات حافظ داره که دلیلی بر نشون دادن ظرفیتای بیشتر این کلام عرفانیه و به خاطر همین رهبری هم بزرگ نمایی آمیز از حافظ تعریف می کنن چون که به عمق و ظرافت کلام ایشون رسیدن.

پشتیبانی خواه هم هم در این باره گفت: مقام معظم رهبری حافظ رو ستاره درخشانی در فرهنگ و ادب فارسی می خونن و می فرمایند «در طول این چندین قرن تا امروز نداریم هیچ شاعری رو که به قدر حافظ، در اعماق و زوایای جامعه ما و ذهن و دل ملت ما نفوذ کرده باشه و حضور داشته باشه. شاعرِ همه قرنهاست و همه قشرهاست. از عرفای بی خود از خودِ عاشقِ جلوه های الهی، تا ادیبان و شاعران خوش ذوق، تا رندان بی سر و پا و تا مردان و زنان معمولی جامعه ما، هر کدوم در حافظ سخن دل خود رو پیدا کردن و به زبون اون، توضیح حال و وصف حال خود رو سرودند. شاعری که دیوان اون تا امروز هم، پرفروش ترین کتاب و پرنشرترین کتاب، بعد از قرآنه و دیوان اون در همه جای این کشور و در بیشتر خونه ها با پاکی و احترام، در کنار کتاب الهی گذاشته شده. شاعری که لفظ و معنا رو و قالب و محتوا رو با هم به بالاترین درجه رسونده و در هر بحث ای که سخن رانده، زبده ترین و موجزترین و شیرینترین رو گفته.»

ایشون اضافه می کنه: میبینیم که دیوان حافظ بعد از چند قرن امروز هم در گروه پرفروش ترین و پرتیراژ ترین کتابا، بعد از قرآنه و شاید در خیلی از خونها در کنار کتاب الهى گذاشته شده. یکی از دلایل واسه این تعبیر رهبری از حافظ رو میشه در این دونست که حافظ شاعرىه که لفظ و معنا رو در کنار قالب و محتوا با هم به بالاترین درجه رسونده و زبده ترین و شیرین ترین بیان رو داشته طوری که در دل و جون خیلیا نشسته س.

کلام حافظ شعر زرین مرصعه

پشتیبانی خواه، نویسنده و محقق زبون فارسی گفت: در جای دیگری رهبر شعر حافظ رو به شعر زرین مرتب تشبیه می کنن و ادامه میدن: «این ویژگی نشون دهنده بالاترین درجه سخن فارسیه». هر چی در زبون و ادبیات فارسی بررسی و جستجو کنیم به شیرینی و فصاحت کلام حافظ هیچ سخنی یافت نمی شه و میشه گفت که همه خصوصیات زبون فارسی در شعر و کلام حافظ هست.

ایشون اضافه کرد: از طرفی مقام معظم رهبری هنر بزرگ اشخاصی مثل سعدی و حافظ رو در تازگی سخن اونا می دونه و می فرمایند: «حافظ، هفتصد سال پیش طوری حرف می زنه که ما امروز وقتی اون سخنان رو باز می بگیم اصلاً احساس غربت نمی کنیم و اصلاً زبون، زبون امروزه.» همین تازگی و زندگی کلام حافظه که موجب می شه این سخن برگرفته از عمق جون حافظ پس از صدها سال بازم در دل و جون خوانندگانش نفوذ کرده و جزو پر فروش ترین کتابا باشه.

ایشون در ادامه به نقش کلام حافظ در ظرافت، فصاحت و بلاغت ادبیات فارسی اشاره کرده و میگه: در اشعار و دیوان حافظ آثار خیلی از حکمت اسلامی دیده می شه، جنبه عرفانی و الهی این اشعار و توجه خاص ای که به اسلام و قرآن داشته نشون میده که حافظ اندیشمند و مکتبی از انسانیت بوده و تونسته به زیبایی و فصاحت اونو در اشعارش نمایان کنه و این نشون دهنده اینه که حافظ این شاعر پارسی گوی مسلمون یه هنرمند و یه ایرونی مسلمون واقعی و یعنی یه آدم کامل به تموم معنا بوده و ما هنوز تونستیه ایم اون طور که باید به هنر عرفانی و اشراقی حافظ که بوی بهشت و روحانیت میده، توجه کنیم ولی چیزی که مسلمه این شاعر درزمان صدها سال نقش بسیاری در رسایی و فصاحت کلام فارسی گذاشته که پس از صدها سال بازم تازه بوده و گرد کهنگی بر اون ننشسته س.

پشتیبانی خواه عقیده داره؛ جامعیت احساس و احساسات حافظ و برابری اون با روحیات و اعتقادات ایرانیان دلیل شده که کلام حافظ در هر دلی ردی بزاره و دیوانش در هر خونه ای وجود داشته باشه.

بیوگرافی حافظ شیرازی

خواجه شمس الدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی (حدود ۷۲۷ – ۷۹۲ هجری قمری برابر با ۷۰۶ – ۷۶۹ هجری شمسی)، شاعر بزرگ سدهٔ هشتم ایران (برابر قرن چهاردهم میلادی) و یکی از سخنوران نامی دنیاس. بیشتر شعرهای حافظ غزل هستن که به غزلیات حافظ معروفیت دارن. گرایش حافظ به روشٔ سخن پردازی خواجوی کرمانی و شباهت روشٔ سخنش با اون مشهوره. اون از مهم ترین تأثیرگذاران بر شاعران پس از خود شناخته می شه.

اطلاعات چندانی از خونواده و اجداد خواجه حافظ در دست نیس و ً پدرش بهاءالدین نام داشته و مادرش هم اهل کازرون بوده. در اشعار حافظ که می تونه تنها منبع موثّق زندگی اون باشه اشارات کمی از زندگی شخصی و خصوصی اون پیدا میشه. چیزی که از فحوای تذکرها به دست میاد بیشتر افسانه هاییه که از این شخصیّت تو ذهن مردم عادی ساخته و پرداخته شده. با این همه چیزی که با تکیه به اشارات دیوان اون و بعضی منابع معتبر قابل بیانه اون هستش که حافظ در خونواده ای از نظر مالی در حد متوسط جامعه زمان خود متولد شده. (با این حساب که علم اندوزی و علم در اون زمان ً مربوط به خونواده های مرفه و بعضی وقتاً متوسط جامعه بوده). در نوجوونی قرآن رو با چارده روایت اون از بر کرده و از همین رو به حافظ ملقب گشته.

در دوران امارت شاه شیخ ابواسحاق (متوفای ۷۵۸ ق) به دربار راه پیدا کرده و شایدً شغل دیوانی پیشه کرده. علاوه بر شاه ابواسحاق در دربار شاهان آل مظفر شامل شاه شیخ مبارزالدین، شاه پردل و جربزه، شاه منصور و شاه یحیی هم راه داشته.

شاعری پیشه اصلی حافظ نبوده و امرار معاش اون از راه شغلی دیگه (شایدً دیوانی) تأمین می شده. در این مورد هم اشارات زیادی در دیوان اون هست که بیان کننده اتکای اون به شغلی جدای از شاعریه، از جمله در تعدادی از این اشارات به درخواست وظیفه (حقوق و مستمری) اشاره داره. دربارهٔ سال دقیق تولد اون بین مورخین و حافظ شناسا اختلاف نظر هست و چیزی که مسلمه ولادت اون در اوایل قرن هشتم هجری و بعد از ۷۱۰ واقع شده و به فکر غالب بین ۷۲۰ تا ۷۲۹ ق روی داده.

در مورد سال درگذشت اون اختلاف کمتری بین مورخان دیده می شه و به نظر بیشتر اونا ۷۹۲ قه. از جمله در کتاب خلاصه فصیحی نوشته فصیح خوافی (متولد ۷۷۷ ق) که معاصر حافظ بوده و هم اینکه نفحات الانس تألیف جامی (متولد ۸۱۷ ق) به روشنی این تاریخ به عنوان سال درگذشت خواجه قید شده. محل تولد اون شیراز بوده و در همون شهر هم روی در نقاب خاک کشیده.

روایته وقتی که قصد دفن حافظ رو داشتن، بعضیا از متعصبان با استناد به اشعار حافظ دربارهٔ می گساری با دفن ایشون به روشٔ مسلمانان مخالف بودن و در مقابل عدهٔ دیگه ایشون رو فردی مسلمون و معتقد می دونستن. قرار شد که از دیوان حافظ فالی بگیرن که این بیت اومد: قدم افسوس مدار از جنازهٔ حافظ که هرچند غرق گناهه، میره به بهشت

این شعر در بدخواهان شاعر اثر بسیاری می کنه و همه رو خاموش می کنه.

زندگینامه میلیونرهای خودساخته

فواید گوش دادن به موسیقی واسه بدن

خبرگزاری مهر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *