منبع پایان نامه درباره خواجه نظام الملک، اوقات فراغت، ملک الشعرا، قابوس نامه

است. (حیدری، 1385: 9)

منابع دیگر کتاب “کلیله و دمنه”
کتاب “کلیله و دمنه” شامل ابواب دیگری نیز هست که هیچ کدام در “پنچاکیانه” وکتاب “مهابهارتا” ذکر نشده اند، و این مطلب نشان می دهد که برزویه یا دیگر مترجمان کتاب این ابواب را از منابع دیگر گرفته و به کتاب افزوده اند. از جمله ی این ابواب، باب ” پادشاه و برهمنان” است. دوبلوا معتقد است این باب اصلی بودایی دارد زیرا در آن برهنمان نقشی اهریمنی دارند. و دلیل دیگر بر بودایی بودن این باب آن است که داستان مذکور در هند باقی نمانده و تنها در کشورهای بودایی اطراف آن مثل چین و پالی تحریرهای دیگری از این حکایت موجود می باشد. (دوبلوا،1382: 39) دو باب دیگر عبارتند از “زرگر و سیاح” و “شاهزاده و یارانش” که این دو باب هم منشأ هندی دارند. (علی حیدری، همان: 3).
اما در این میان دو باب “باز جست کار دمنه” و داستان “تیرانداز و ماده شیر” می ماند. در مورد باب “باز جست کار دمنه” در متن عربی این باب بلافاصله بعد از باب “شیر و گاو” آمده و دنباله ی آن محسوب می شود. اما نه این باب و نه داستانهای فرعی آن در کتاب”پنجه تنتره” نیامده است. و بدون شک این باب هندی نیست. دوبلوا معتقد است که این باب را می توان به مترجم عربی آن نسبت داد. (دوبلوا، همان: 42-41)
اماباب “تیرانداز و ماده شیر” می تواند تقلیدی از سبک داستانهای هندی باشد. در واقع می توان گفت که منشاء این داستان مبهم است. (دوبلوا، همان: 43) بابهای دیگر که در “کلیله و دمنه” آمده اند، قطعاً منشأ ایرانی دارند. و واضح است در کتب هندی وجود نداشته اند، از جمله باب “ابن مقفع” و باب “برزویه طبیب”.

کلیله و دمنه کتاب سیاست
همیشه سیاست و حکومت بر مردم مورد توجه اندیشمندان و متفکران بوده است و علت این امر عدالت و نحوه توزیع آن در بین عوام می باشد. در تاریخ کشور خودمان نیز متفکران بسیاری درباره سیاست و نحوه حکمرانی پادشاهان بر مردم کتابهای متعددی نگاشته اند.
حتی گاهی اوقات در تاریخ ایران به پادشاهانی بر می خوریم که خود واسطه نگارش کتابهایی در علم سیاست و کشورداری شده اند. زیرا همیشه، همگان به دنبال حکومتی هستند که مصالح همه در آن رعایت شود. و گاهی این خواسته ها یا به عبارت بهتر آرزوی انسانها برای رسیدن به یک حکومت آرمانی به صورت یک آرمان شهر در آثار متفکران متبلور شده است. پس می توان گفت کتاب هایی که در زمینه ی سیاست نگاشته شده اند بیشتر در دو زمینه می باشند. برخی از این کتاب ها سرگذشت های پادشاهان و داستانهای عبرت آمیزامیران و بزرگان کشور را در بر دارند، و بعضی از آنان نگارشی تاریخ گونه از رویدادهای زمان خویش را شامل می شوند. از جمله ی این کتاب ها می توان به کتاب “تاریخ بیهقی” و یا “تاریخ جهانگشا” اشاره کرد. در برخی از این کتابها نویسندگان خود در صدر امور حضور دارند، نظیر تاریخ بیهقی، سیاستنامه و قابوس نامه … و برخی دیگر این گونه نیست و نویسنده از خارج گود به بازگویی تاریخ می پردازد. از دیدی دیگر کتاب هایی را که در زمینه ی سیاست نگاشته شده اند می توان چنین تقسیم بندی کرد. کتاب هایی که جنبه کاربردی دارند و کتاب هایی که فقط جنبه تئوری مساله را در نظر گرفته اند. دکتر حسن انوری در مقدمه سیاستنامه می نویسد: “معمولاً سیاست مدن را به دو بخش تقسیم کرده اند : یکی علم نوامیس که از شرایع و احکام مذهبی بحث می کند، دیگر علم سیاست … و اما کتاب هایی را که در علم سیاست نوشته اند می توان به دو دسته تقسیم کرد: نخست کتاب هایی که مطالب آنها بیشتر جنبه نظریه (تئوری) دارد. در این کتابها با آوردن تعاریف و براهین، بهترین طریقه کشورداری بیان شده است، الا اینکه تکیه بر تعاریف منطقی و براهین عقلی، مولفان این کتابها را از واقعیات اجتماعی دور انداخته و کتاب هایشان را فاقد ارزش عملی ساخته است.کتابهای فارابی و ابن سینا و ابن رشد تا حدی چنین اند. و دیگر کتاب های است که مطالب آنها مبتنی بر سخنان کوتاه و بلند (کلمات قصار و طوال) بزرگان و فرمانروایان و خردمندان آزموده است و در این کتابها به ارزش علمی قضایا و مسائل بیشتر توجه شده است تا جنبه نظری آنها. کتاب های ابن مقفع و جاحظ و نصیحه الملوک غزالی و …سیاستنامه خواجه نظام الملک از این زمره اند.” (مقدمه سیاستنامه، 1375: 25) حسن انوری در این سخن “کلیله و دمنه” را در زمره کتب سیاسی قرار می دهد که جنبه عملی این قضیه در آن مشهود است. اما در ابتدا باید تعریف درستی از سیاست داشته باشیم تا بعد ببینیم آیا می شود کتاب “کلیله و دمنه” را در زمره ی کتب سیاسی دانست، آن هم از نوع کتاب هایی که جنبه ی عملی دارند.
دکتر محمد معین واژه ی سیاست را چنین معنی می کند: حکم راندن بر رعیت و اداره کردن امور مملکت؛ حکومت کردن و ریاست کردن، عدالت و داوری. در دایره المعارف فارسی ( مصاحب) در برابر معنی سیاست آمده است: علم یا علوم سیاسی، علمی که موضوعش مطالعه و تحقیق در ماهیت حکومت و انواع آن پدیده ها و تأسیسات سیاسی است.
تعدادی نیز در صدد بر آمده اند تا برای آن اقسامی قائل شوند. مثلا دکتر علی پاشا صالح در مقاله ای با عنوان “نکته هایی درباره ی سیاستمداری و حقیقت جویی” می نویسد: ” سیاست را که از اقسام حکمت عملی است و راه و روش جهانداری و اداره ی امور اجتماع قدما به چند رشته تقسیم کرده اند: سیاست اصحاب (رفتار با یاران و نزدیکان)، سیاست جسمانیه (آیین تندرستی)، سیاست فاضله، سیاست مدنیه (آیین کشور داری و اجتماعی)، سیاست نفسانیه (تهذیب اخلاق
و پاکسازی نفوس). متأخران از محققان و فلاسفه ی سیاسی، سیاست را عبارت از یک سلسله مقاصد و اهداف یا آرمانهایی تعریف می کنند که دولتها برای نیل به آن می کوشند و یا شیوه ها و نیرنگهایی زیرکانه که بر پایه ی مصالح مادی و دنیوی به جای اصول عالیه ی اخلاقی برای مدیریت امور اجتماعی و انفرادی به کار برده می شود، و حال آنکه بحکم عقل سلیم و طبع کریم وسایل مشروع برای رسیدن به هدف مشروع راه راست یا صراط مستقیم است که روشی است درست و خوش آیند خلاف راه کج یا وسایل نامشروع برای نیل به هدفی مشروع که مردود است و ناپسند. ” ( افشار، 1371: 763-762 )
حال اگر به موضوع اصلی یعنی سیاست در کتاب “کلیله ودمنه ” برگردیم با نگاهی به منبع اصلی این کتاب یعنی “پنجاکیانه” می بینیم که در مقدمه علت اصلی تدوین کتاب را آموزش آیین سیاست مداری و کشورداری می داند: “راوی این روایات رنگین، و ناقل این حکایات شیرین، چنین گوید که این کتاب را که “پنج آکهیان” یعنی “پنج داستان” گویند، از کتب مبسوطه که در علم طوره، و آداب سلاطین و رسم و آیین و سلوک حکام و ملوک تصنیف کرده اند. بشن شرما نام برهمنی که به وفور دانش و کمالات از پندتان زمان خود ممتاز بود، انتخاب نموده، آنرا بر پنج داستان دلفریب، مرتب ساخته است.” (خالقداد، 1363: 6).
قضیه از این قرار است که سه پسر حاکم ولایت دکن کاهل و تنبل بودند و به کسب علم رغبتی نشان نمی دادند. بشن شرما مامور شد که ظرف مدت شش ماه آیین و رسوم ملوک را به آنها آموزش دهد، و برای همین منظور کتاب پنجاکیانه را می نگارد.
بعدها این کتاب مورد استفاده برزویه طبیب در نگارش “کلیله و دمنه” قرار گرفت. به نحوی که رنگ و بوی سیاست و آئین پادشاهی آن ملموس تر است. ابن مقفع نیز تقریباً با همین منظور آن را به عربی برگرداند و بالاخره نصرالله منشی که ملک و پادشاه را سایه آفریدگار بر روی زمین می داند و معتقد است زمین به نور عدل پادشاهان جمال می گیرد و با هیبت و شکوه آنان آبادان می شود و ملک و پادشاه را برای پایداری دین و جامعه ضروری می داند. (منشی، همان: 4) دست به ترجمه کتاب از عربی به فارسی زد تا پادشاهان با استفاده از نکات موجود در این کتاب و درک حقیقی آنها بهتر حکمرانی کنند. و آن را راهنمایی برای خویش قرار دهند. ملک الشعرای بهار می نویسد: “این کتاب از عهد قدیم مورد توجه ملوک و بزرگان ایران و عرب بوده است. وقتی جاسوسی از لشگرگاه بهرام چوبین پس از آن که با هرمز خلاف آشکار کرده بود به مداین بازگشت شاهنشاه از وی در ضمن سوال ها پرسید که بهرام اوقات فراغت را چگونه می گذراند، آن مرد گفت: بهرام هنگام فراغت در خرگاه به خواندن کلیله و دمنه وقت می گذراند. ” (بهار، 1375: 74) همچنین دکتر زرین کوب در کتاب “نقد ادبی” می نویسد: ” وقتی به خسرو پرویز خبر آوردند که خصم او بهرام چوبین به خواندن آن می پردازد خسرو به بندویه و بسطام که هر دو خال او بودند،گفت “از بهرام هرگز چندان که در این ساعت ترسیدم نترسیده ام که دانسته وی در کلیله و دمنه بسیار می نگرد و کلیله خود ادب و رای سنجیده بسیار در بر دارد. و رای و خرد مرد از آنچه در وی هست بیشتر می کند.” (زرین کوب، 1382: 183 )
اما در کل با توجه به تعاریف داده شده در مورد سیاست و مطالعه ی کتاب “کلیله و دمنه” با این دیدمی توان سیاست موجود در این کتاب را این گونه معرفی کرد: سیاست در “کلیله ودمنه” سیاستی عملی در پی روش صحیح حکم راندن بر رعیت و اداره ی امور مملکت بر پایه ی عدالت و عدالت گستری می باشد. و به دنبال دست یافتن به تدابیر و حیلی است خردمندانه برای مدیریت امور اجتماعی و انفرادی به صورتی که سیاست موجود در این کتاب، سیاستی منحصر به فرد و مخصوص همین کتاب است. و مزیت آن نسبت به دیگر کتب سیاسی این است که در کتاب “کلیله و دمنه” از سیاستی سخن به میان می آید که در بعد وسیع آن می تواند راهنمایی برای ملوک و پادشاهان باشد، و در بعد کوچک می تواند طریقه زندگی بهتر و برخورد بهتر با جامعه و افراد آن را به هر یک از مردم هدیه دهد. “و به حقیقت کان خرد و حصافت و گنج و تجربت و ممارست است، هم سیاست ملوک را در ضبط ملک بشنودن آن مدد تواند بود و هم اوساط مردمان را در حفظ ملک از خواندن آن فایده حاصل تواند شد. ” (منشی، 1381: 18) گواه بر عملی بودن قواعد موجود در این کتاب سخنی است از نصر الله منشی که از جمله فضایل کتاب “کلیله و دمنه” را این می داند که انوشیروان بنای ملک خویش را بر این کتاب نهاده بود. “و محاسن این کتاب را نهایت نیست، و کدام فضیلت ازین فراتر که از امّت به امّت و ملّت به ملّت رسید و مردود نگشت؟ و چون پادشاهی به کسری نوشروان خفّف الله عنه رسید – که صیت عدل و ر?فت او بر وجه روزگار باقی است و ذکر باس و سیاست او در صدور تواریخ مثبت، تا بدان حدّ که سلاطین اسلام را در نیکو کاری بدو تشبیه کنند، و کدام سعادت ازین بزرگتر که پیغامبر او را این شرف ارزانی داشته است که ولِدتُ فی زَمَن المَلک العادل ؟ – انوشروان مثال داد تا آن را به حیلت ها از دیار هند به مملکت پارس آوردند و به زبان پهلوی ترجمه کرد. و بنای کارهای ملک خویش بر مقتضی آن نهاد و اشارات و مواعظ آن را فهرست مصالح دین و دنیا و نمودار سیاست خواصّ و عوامّ شناخت، و آن را در خزاین خویش موهبتی عزیز و ذخیرتی نفیس شمرد، و تا آخر ایّام یزجرد شهریار که آخر ملوک عجم بود بر این قرار بماند. و چون بلاد عراق و پارس بر دست لشکرهای اسلام فتح شد و صبح ملّت حقّ بر آن نواحی طلوع کرد ذکر این کتاب بر أسماع خلفا می گذشت و ایشان را بدان میلی و شعفی می بود تا در
نوبت امیر المومنین ابو جعفر منصور بن محمّدبن علیّ بن عبدالله بن العبّاس رضی الله عنهم، که دوم خلیفت بوده است از خاندان عمّ مصطفی صلّی الله علیه و رضی عن عمّه، ابن المقفّع آن را از زبان پهلوی به لغت تازی ترجمه کرد، و آن پادشاه را بران اقبالی تمام افتاد و دیگر اکابر امّت بدان اقتدا کردند.” ( منشی، همان: 19) پس می توان چنین نتیجه گرفت که یکی از مهمترین اهدافی که برای شنیدن داستانهای کتاب “کلیله و دمنه” و گردآوری آنها می توان یاد کرد راه و رسم کشورداری است. و ساخت معنایی کلیت کتاب نیز بیانگر چیزی جز این نیست.
موضوع دیگری که در این پایان نامه می توان به آن پرداخت جامعه شناسی سیاسی است. چیزی که به عنوان مقدمه در این مورد می شود بیان کرد این است که شکل حکومتی که کتاب “کلیله ودمنه” و به تبع آن برزوی طبیب در پی تبیین آن هستند همان شکل هرمی حکومت و عقیده ی جامعه ی هرمی شکل زمان ساسانیان است، که قاعده ی آن را توده ی مردم عادی تشکیل می دهند و بالای هرم را دانشوران. و در رأس آن شاه قرار دارد که به اصطلاح دارای فره ی ایزدی می باشد. پس ما در ابتدا به بررسی جامعه شناسی سیاسی در “کلیله و دمنه ” می پردازیم، و سپس کارکرد های مهم کتاب را ذکر می کنیم که عبارتند از:
1- از کارکردهای مهم این کتاب پادشاهی و نحوه برخورد پادشاه با زیردستان و هم چنین مقابله با مشکلات و چاره اندیشی های مختلف در مواجهه با هر یک می باشد. همچین مسائل دیگری که مرتبط با این موضوع هستند، مثل بر گزیدن خدمتکاران و بندگان ناصح و زیرک “که ملک تا اتباع خویش را نیکو نشاسد و براندازه ی رای و روّیت و اخلاص و مناصحت هر یک واقف نباشد از خدمت ایشان انتفاعی نتواند گرفت.” (منشی، همان : 68)
2- مبحث دیگری که در این پایان نامه به آن پرداخته شده است موضوع برگزیدن وزیر از دیدگاه “کلیله و دمنه” و نقش وزرای کاردان و ناصح است که در خلال داستانهای مختلف ویژگیهای وزیر کافی و کاردان را استخراج و بازگو می کنیم. سعی ما بر این است که دیدگاههای متفاوت این کتاب را در موردوزیر بررسی کنیم. مثلاً در باب “بومان و زاغان” نقش وزیر و مشاور کاردان را به خوبی نشان می دهد. و از دو جهت به این امر می پردازد. از یک جهت پادشاه زاغان به نصیحت و پیشنهادات وزیر کاردان خویش اطمینان می کند و آنها را به کار می بندد به پیروزی می رسد. در طرف مقابل آن پادشاه بومان است که از شنیدن سخنان وزیر خود سودی نمی جوید و به آنها توجهی ندارد و همین امر باعث شکست او می شود.
3- کارکرد مهم دیگر این کتاب دشمن و به تبع آن جنگ وآداب آن و جهت مقابل آن یعنی صلح است که در این کتاب به خوبی به آن پرداخته شده است. این که در جنگ ابتدا باید حریف مقابل را ارزیابی کرد. مثلاً در همین داستان” بومان و زاغان” زاغان برای مقابله با دشمن نیرومند تر ازخود ابتدا آن را ارزیابی و ریشه یابی می کنند، و با بررسی تمام جوانب امر به مقابله می پردازند. اینکه در صلح چه مواردی را باید در نظر داشت، و بررسی کرد آیا این صلح باعث سرافندگی گروه و جامعه نمی شود؟ و یا به زبان بهتر به زیان نیست؟ و آیا از آن سودی عاید جمع خواهد شد؟ و حتی این که در صلح با دشمن

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *