تاریخچه روند فن­آوری اطلاعات در کتابخانه‌ها

هر چند تا دیروز شکل مرسوم دسترسی محققان به اطلاعات پژوهشی به اشکال کاغذی و لوح فشرده بوده‌است، لیکن امروزه عرضه کنندگان اطلاعات، شبکه‌های وب را به عنوان رسانه‌ای مناسب‌تر برای پایگاه‌های اطلاعات مرجع و مجلات پژوهشی تمام متن یافته‌اند
کاربران می‌توانند از طریق وب، اطلاعات مورد نیاز تحقیق خود را در طول شبانه روز و در تمام روزهای هفته از هر مکانی بازیابی کنند
به علاوه، بسیاری از پایگاه‌های مبتنی بر وب، به شکل قوی تری تجهیز شده‌اند ویا اینکه اطلاعات بیشتری نسبت به شیوه‌های سنتی کاغذی یا لوح فشرده ارایه می‌کنند
تغییرات سریع و همه جانبه، کتابخانه‌های تخصصی و کتابداران متخصص در این کتابخانه‌ها را در آستانه عصر جدیدی قرار داده‌است که با گذشته نه چندان دور، بسیار متفاوت است
سیستمهای رایانه‌ای که در کتابخانه‌ها تا دهه ۸۰ مورد استفاده قرار می‌گرفت، ارتباطی پیوسته و مستقیم با عملکردهای سنتی کتابخانه‌ها برقرار می‌نمود، علی رغم توانایی و قابلیت­های عملی و گسترده فهرست­های قابل دسترسی برای عموم [1]و سیستم­های محلی متصل بدان­ها، کتابخانه‌ها هنوز مدلی سنتی از مجموعه‌های فیزیکی و محلی هستند که عمدتا از طریق ابزارهای کتابشناختی ناهماهنگ، می­توان بدان­ها دسترسی یافت
هم اکنون پیشرفت‌های قابل توجهی دیده می‌شود که در حال تغییر بنیادی این مدل است
فن­آوری­های ­نو، فهرست‌های کتابخانه را از راهنماهای ساده منابع به سیستم­های جامع اطلاعاتی تغییر داده‌اند و در مرحله ایفای تعهد خود در انتقال مستقیم منابع اطلاعاتی کتابخانه‌های دنیا و مراکز اطلاع­رسانی به میز استفاده کنندگان هستند
داده‌های رقمی و تصاویر الکترونیکی، کم­کم جایگزین منابع اطلاعاتی فیزیکی شده­اند
روش­های سریع دست­یابی به منابع اطلاعاتی به تدریج اهمیت بیشتری از گردآوری مجموعه‌های جدید پیدا کرده‌است
به گفته کینگ در سال۲۰۱۰بیش از۸۰ درصد روزنامه‌ها و نشریات به صورت پیوسته و از طریق شبکه‌های دور­بین‌المللی در دسترس خواهند بود
این پیشرفت­ها پیامدهای عمیقی درکتابخانه‌های تخصصی دارد
فن­آوری تقریبا تمام جنبه‌های کار کتابخانه را تحت تاثیر خود قرار داده‌است: کتابداران شاغل در بخش فراهم­آوری اکنون باید به دنبال راهی جهت دسترسی مراجعان به منابع دیجیتال باشند، فهرستنویسان باید این منابع را دسترس پذیر سازند و کتابداران مرجع نیز ضمن کمک به مراجعان در داخل کتابخانه باید پاسخ­گوی ارباب رجوع از راه دور باشند

تاریخ استفاده ازرایانه در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع­رسانی را می‌توان به چند دوره نسبتا مشخص تقسیم کرد: در دهه ۱۹۴۰ نخستین روش­های نیمه ماشینی ذخیره و بازیابی اطلاعات با استفاده از نظام برگه‌ای لبه منگنه مورد توجه قرار گرفت
این نظام در واقع پیش آمد نظام‌های رایانه‌ای دهه ۱۹۶۰ بود
در دهه ۱۹۸۰ شاهد گسترش نظام‌های پیوسته چه از نظر تنوع و ایجاد نرم‌افزارهای آماده و تجهیزات چاپ و نمایش اطلاعات و چه از نظر نفوذ و کاربرد این نظام‌ها در کشورهای در حال رشد بود
دهه ۱۹۹۰ دهه رشد اینترنت به حساب می‌آید و کتابخانه‌ها نیز از این پدیده حاصل از فناوریهای جدید در کارهای خود به خوبی استفاده کردند
این مسیر روز به روز در حال تحول و پیشرفت است و جهت آن به سوی افزایش توانایی‌های انسان در به دست آوردن دقیق اطلاعات می‌باشد
استفاده از فناوری اطلاعات نیازمند آموزشهای ویژه نه تنها برای کتابداران که مستقیما دست اندرکار اطلاع رسانی اند، بلکه برای استفاده کنندگان عادی نیز می‌باشد
امروزه باسواد کسی است که سواد رایانه‌ای داشته باشد و خود بتواند مستقیما از امکانات رایانه‌ای استفاده کند(ویتور،1383)

2-2-2
تعاریف کتابخانه دیجیتالی

اجزای زیر را در تعاریف مختلف موجود از کتابخانه دیجیتال می توان یافت:

1
کتابخانه دیجیتال یک نهاد واحد نیست

2
کتابخانه دیجیتال برای لینک منابع به تکنولوژی نیاز دارد

3
رابطه بسیاری از کتابخانه های دیجیتال با سرویس­های اطلاعاتی برای استفاده کنندگان نهایی شفاف است

4
دستیابی جهانی به کتابخانه­های دیجیتال و سرویس­های اطلاعاتی یک هدف است[2]
(سیکدیو،2003)

کتابخانه دیجیتال (الکترونیکی) کتابخانه‌ای است که در آن اسناد به جای کاغذ یا سایر رسانه‌های محلی به شکل الکترونیکی ذخیره شده‌اند
اساس این کتابخانه‌ها ذخیره مدارک به شکل الکترونیکی و نیز استفاده الکترونیکی است
به این صورت که هر فردی در هر نقطه با استفاده از یک کامپیوتر معمولی و یک خط تلفن بتوانند به تمامی اطلاعات یک کتابخانه عظیم دسترسی پیدا کند
از این رو کافی است که  منابع را در حافظه این نوع کتابخانه‌ها قرار داد
مجموعه روش­ها، خدمات و ساختارهای اطلاعاتی که باعث می‌شوند تا اطلاعات در قالب یک فن‌آوری نوین با دسترسی آسان، سریع و گسترده ارایه شوند، کتابخانه دیجیتال نام دارد (زوارقی،1383)

مطلب مشابه :  راهکاری های تحقق خانواده مطلوب

تعریفی دیگر از کتابخانه­های دیجیتال به مفهوم تبادل رقومی اطلاعات چند رسانه­ای در یک محیط ارتبا­طی گسترده و وسیع تعبیر می شود

کتابخانه الکترونیکی، سازمانی است حاوی منابع خاص که نگهداری آنها، دارای ارزش زیادی بوده و لذا در آن راهکارهایی جهت گزینش، سازماندهی، ارایه دسترسی‌های کنترل شده، امکان توزیع، حفظ یکپارچگی و اطمینان از ماند­گاری مجموعه اطلاعات در طول زمان، پیش­بینی گردیده‌ است
سهولت دسترسی به منابع و مقرون به صرفه بودن آن، امکان تبادل اطلاعات و منابع موجود با دیگر سازمان­ها، به­کارگیری مکانیزم­هایی جهت حفظ، گسترش و توسعه، توجه به مسئله مالکیت معنوی، از مهم­ترین ملاحظات در کتابخانه دیجیتال می‌باشد

سر درگمی‌های موجود در مورد این عبارت ناشی از آن است که در طول سال­ها، عبارات متنوعی برای این مفهوم به کار برده شده‌است (مانند کتابخانه‌های الکترونیکی، مجازی، کتابخانه‌های بدون دیوار) و دقیقا” مشخص نبود که معنای واقعی هر کدام از این مفاهیم چیست؟ از سوی دیگر، کتابخانه‌های دیجیتال مورد توجه حوزه‌های مختلف پژوهشی و تحقیقاتی است

با این توصیف کتابخانه دیجیتال محیطی است که دقیقاً از روی سیستم عملکرد کتابخانه­های سنتی  توسط نرم افزارهای  مختلف شبیه­سازی و در بیشتر جهات، هم از لحاظ سرعت و هم از لحاظ قابلیت و کیفیت ارایه کار و ایجاد ارتباط و راهنمایی کاربران به مفهوم و موضوع مورد نظر بهینه شده است که در نهایت شخص را با موضوع و مواد مربوطه از یک طرف و سایر محیط­ها و سیستم­های اطلاع­رسانی از طرف دیگر مرتبط می سازد

یک کتابخانه دیجیتالی یک محیط کنترل شده است که از طریق چارچوب­های قانونی و تجاری مناسب و فارغ از محل نگهداری، شکل اطلاعات و حوزه تصدیق­گری، دسترسی یکپارچه به حجم وسیعی از خدمات اطلاعاتی را فراهم می­آورد و در تعریف دیگر کتابخانه­های دیجیتالی را سازمان­هایی به حساب آورده­اند که منابع از جمله کارکنان متخصص را برای انتخاب، سازماندهی، دسترسی، تفسیر ، توزیع، نگهداری و تضمین دوام مجموعه آثار دیجیتالی فراهم می­سازد به­طوری که این منابع آماده و از نظر اقتصادی برای استفاده به وسیله یک فرد مشخص یا مجموعه­ای از گروه­ها قابل دسترسی باشد
در واقع می­توان گفت کتابخانه دیجیتالی(الکترونیکی)، کتابخانه­ای است  که در آن اسناد به جای کاغذ یا سایر رسانه­های محلی به شکل الکترونیکی ذخیره شده­اند
اساس این کتابخانه­ها ذخیره مدارک به شکل الکترونیکی و نیز استفاده الکترونیکی است
به این­صورت که هر فردی در هر نقطه از ایران و حتی جهان با استفاده ازیک کامپیوتر معمولی و یک خط تلفن بتواند به تمامی اطلاعات یک کتابخانه عظیم دسترسی پیدا کند
از این رو کافی است این کتاب­ها را جمع­آوری کرده و در واحدهای حافظه در این نوع کتابخانه­ها قرار دهند(شریف آبادی،1381)

کتابخانه­های دیجیتالی سازمان­هایی هستند که در آن تامین منابع، حضور کارکنان متخصص، فرایند انتخاب، سازماندهی و کمک و راهنمایی برای دست­یابی منطقی و عقلانی به اطلاعات (دیجیتالی )، تفسیر توزیع، حفظ یکپارچگی آن و تضمین برای وجود و نگهداری مجموعه­ای از آثار دیجیتال در مدت زمان طولانی مورد توجه قرار می­گیرد تا به­توان منابع اطلاعاتی دیجیتال را با سرعت و صرفه­جویی به لحاظ اقتصادی برای استفاده یک جامعه یا مجموعه­ای از جوامع خاص، دسترس­پذیر ساخت (زینگ، 2005)
این کتابخانه جزئی از جامعه­ای هستند که در آن اشخاص و گروه­ها در تعامل با یکدیگر بوده و از داده­ها، اطلاعات، منابع و نظام های دانش استفاده می­کنند(نبوی،1386)

 

2 -2-3
چرا کتابخانه­های دیجیتالی ؟

دلیل اساسی برای ایجاد کتابخانه­های دیجیتالی این باور است که این کتابخانه­ها اطلاعات را نسبت به آنچه در گذشته مقدور بوده است به شیوه بهتری تحول خواهند داد
کتابخانه­های سنتی بخش اساسی جامعه هستند ولی کامل نیستند
آیا ما می­توانیم به نحو بهتری عمل کنیم؟ مشتاقان کتابخانه­های دیجیتالی خاطر نشان می سازند که رایانه­ها و شبکه­ها هم اکنون شیوه­های ارتباط بین افراد را تغییر داده­اند
آن­ها چنین استدلال می کنند که در بعضی از رشته­ها، متخصص یا دانشمندی که پشت رایانه شخصی متصل به شبکه ارتباطی نشسته است نسبت به زمانی که به یک کتابخانه مراجعه می­کند،خدمات بهتری را دریافت می­دارد
اطلاعاتی که در ابتدا تنها برای متخصصان فراهم بود حال به صورت مستقیم در اختیار همه قرار دارد
کاربر قادر است که از طریق رایانه شخصی به استفاده از موادی بپردازد که در رایانه­های سراسر دنیا ذخیره شده­اند
بر عکس،اغلب علاقه مندان سرسخت – البته نه همه آنان – تشخیص داده­اند که مدارک چاپی بخشی از تمدن است که تنها به تدریج می­توان نقش برجسته آن­ها را در ذخیره و انتقال اطلاعات تغییر داد
گرچه بعضی از موارد مهم استفاده از چاپ را می­توان با اطلاعات الکترونیکی جایگزین کرد، اما همه بر این باورنیستند که حرکت گسترده به سوی اطلاعات الکترونیکی مطلوب باشد، حتی اگر از نظر فنی، اقتصادی و حقوقی چنین امکانی وجود داشته باشد

مطلب مشابه :  روش تدریس مبتنی بر نظریه فراشناخت

در زیر بعضی از سودمندی­های کتابخانه­های دیجیتالی آمده است:

الف) کتابخانه دیجیتالی کتابخانه را به­سوی  کاربر می­آورد:

برای استفاده از کتابخانه سنتی خواننده باید به­آنجا برود
در دانشگاه این کار ممکن است چند دقیقه طول بکشد، اما اغلب مردم در دانشگاه­ها نیستند و کتابخانه­ای هم در نزدیکی خود ندارند
بسیاری از مهندسان و پزشکان جهت دسترسی به جدیدترین اطلاعات به شدت در مضیقه­اند

کتابخانه دیجیتالی اطلاعات را به میز کاربر، چه در اداره ،چه در خانه می­آورد
با یک کتابخانه دیجیتالی رومیزی،خواننده هرگز نیازی به رفتن به ساختمان کتابخانه ندارد
هرجا که یک رایانه شخصی با اتصال شبکه ای وجود داشته باشد کتابخانه­ای دیجیتالی وجود خواهد داشت

ب ) استفاده از قدرت رایانه در جستجو و تورق

خواندن مدارک ­کاغذی ساده است، اما پیدا کردن اطلاعاتی که روی کاغذ ذخیره شده است می­تواند دشوار باشد
علی رغم وجود ده­ها ابزار ثانوی و مهارت­کتابداران مرجع، استفاده از کتابخانه می­تواند چالشی سخت باشد
ادعایی که اغلب در مورد کتابخانه­های سنتی به عمل می­آید این است که این کتابخانه­ها موفقیت­های اتفاقی را باعث می­شوند، زیرا خوانندگان به طور اتفاقی به موارد ارزشمندی دست می­یابند
حقیقت این است که کتابخانه­ها آکنده از مواد مفیدی هستند که خوانندگان به­طور تصادفی آن­ها را کشف می­کنند

در اغلب موارد،نظام­های رایانه­ای در پیدا کردن اطلاعات، بهتر از شیوه­های دستی عمل می­کنند
این نظام­ها به خوبی آن چه که مردم دوست دارند نیستند، اما به هر حال خوبند و به طور دائم در حال بهبود اند،به خصوص در کارهای مرجع که شامل جهش­های تکراری از یک منبع اطلاعاتی به منبع دیگر هستند، مفید واقع می شوند

ج) اطلاعات را می توان به اشتراک گذاشت

کتابخانه­ها و آرشیو­ها اطلاعات منحصر به فرد بسیاری را در بردارند
اطلاعات دیجیتالی را می­توان با قراردادن آن­ها بر شبکه در دسترس همگان قرار داد
بسیاری از کتابخانه­های دیجیتالی یا انتشارات الکترونیکی در یک جایگاه مرکزی واحد نگه­داری می­شوند، شاید همراه با تعدادی نسخه تکراری که به­صورت استراتژیک در سراسر دنیا قرار داده شده است
این امر نسبت به تکرار فیزیکی پر هزینه مواد کم استفاده، یا دشواری دست­یابی به مواد منحصر به فرد ، که جز با مسافرت به مکانی که در آن نگه­داری می­شود میسر نیست، بهبودی گسترده به حساب می­آید

د)  روزآمد نگه داشتن اطلاعات آسان­تر است

نیاز به روز­آمد کردن بسیاری از اطلاعات مهم وجود دارد
روزآمد سازی مواد چاپی ناخوشاینداست، چون کل مدرک باید دو باره چاپ شود و همه نسخه­های تحریر قدیمی باید کنار گذاشته و جایگزین شوند
زمانی که نسخه نهایی به شکل دیجیتالی و در یک رایانه مرکزی ذخیره شده باشد، روزآمد سازی اطلاعات دشوار نیست

بسیاری از کتابخانه­ها نسخه­های پیوسته راهنماها، دایره­المعارف­ها و دیگر آثار مرجع را نگه­داری می­کنند
هر زمان که بازنگری­هایی از جانب ناشران دریافت شود آن­ها را روی رایانه­های کتابخانه نصب می­کنند
کتابخانه کنگره دارای مجموعه­ای پیوسته است که توماس نامیده می­شود و پیش­نویس همه قوانینی را که پیش روی کنگره قرار دارند شامل می­شود(آرمز، صص 8-9)

[1] online publicaccess catalog

sukdev,2003 5