نظریه های مربوط به سوء مصرف مواد

نظریه های مربوط به سوء مصرف مواد

برنامه های پیشگیری از سوء مصرف مواد بر پایه یکسری از دیدگاههای نظری شکل گرفته اند. در این قسمت اهم این دیدگاهها به طور اجمال معرفی می شوند :

     الف )نظریه شناختی- عاطفی: در این دیدگاه اساسی ترین  دلیل برای سوءمصرف مواد یا مصرف آزمایشی مواد باورها و اعتقادات و نیز انتظارات و برداشت های نوجوان درباره مواد است. و هم چنین سایر عوامل نظیر، صفات شخصیتی نوجوان یا ارتباط با همسالانی که ماده مخدر مصرف می کنند، اثر خود را بر شناخت ها، ارزیابی ها و تصمیم های نوجوان در باره مواد مخدر اثر می گذارند .

بر اساس نظریه عمل متکی بر استدلال که توسط آجزن [1]و فیش بین (1980 )، مطرح شد، ارتباط میان اطلاعات و نگرش ها، از یک سو و نگرش ها و رفتار، از سوی دیگر، مد نظر است. بنابراین فیش بین و آجزن، شروع آزمایشی مصرف مواد توسط “تصمیم گیری “نوجوان در شروع رفتار های ویژه مواد تعیین می شود دو متغیر شناختی ،تصمیم گیری را تحت تاثیر قرار می دهد: اول آنکه قصد نوجوان برای مصرف مواد تحت تاثیر نگرش وی در مورد مصرف مواد است. نگرش های مربوط به مصرف مواد هم تابع آثار و عوارض مشخصی است که نوجوان از مصرف ماده مخدر انتظار دارد (یعنی هزینه ها و منفعت ها )و هم تابع ارزش عاطفی است که نوجوان برای پیامد های رفتار خود قائل می شود. بنابراین، اگر ارزیابی منفعت حاصل از مصرف مواد بیش از هزینه و انرژی آن باشد نگرش مثبتی به مصرف مواد خواهد داشت. دوم آنکه قصد نوجوان برای مصرف مواد تحت تاثیر عقاید و باورهای او درباره هنجارهای اجتماعی موجود در این زمینه است. بنابراین اگر نوجوان معتقد باشد (درست یا غلط )که دوستان صمیمی و اعضای خانواده، مصرف مواد را تعیین می کنند فشار زیادی برای مصرف در خود احساس خواهد کرد .

     ب )نظریه یادگیری اجتماعی- شناختی: در این دیدگاه بر عوامل اجتماعی و بین فردی تاکید می شود .نظریه یادگیری اجتماعی- شناختی بندورا[2] (1986 )، وقتی که در مورد مصرف مواد به کار می رود؛ چنین استدلال می کند که نوجوانان و جوانان باورهای خود را درمورد مصرف از الگوهای نقش خصوصا” دوستان نزدیک و والدین مصرف کننده مواد مخدر کسب می کنند، زیرا الگوهای نقشی که مواد مخدر مصرف می کنند، مستقیما” جهت شکل گیری انتظار پیامد نوجوانان و جوانان می شود که به معنی باور آنها در مورد آثار اجتماعی، شخصی و بیولوژیکی است. مضافا” آنکه شنیدن اینکه الگوی نقش با علاقه و لذت از مواد مخدر استفاده می کند ممکن است شروع مصرف  مواد مخدر را آسان تر کند. بر اساس این نظریه، اگر پیامد مثبت فردی و اجتماعی تقلید نوجوان از رفتار های ویژه مواد از پیامد های منفی آن برتر باشد، نوجوان در معرض سوءمصرف مواد مخدر قرار خواهد داشت. بندورا بر مبنای مفهوم “خود کار آمدی [3]“معتقد است که الگوهای نقش می تواند خود اثر بخشی مصرف و خود اثر بخشی امتناع را به وجود آورند. خود اثر بخشی مصرف[4] مربوط  به عقاید و باورهای نوجوان دال بر توانایی خود در به دست آوردن و استفاده از مواد است وخود اثر بخشی امتناع[5] بیانگر باور نوجوان دال بر توانایی مقاومت در برابر فشار اجتماعی برای مصرف مواد است.

  پ)نظریه های مبتنی بر ویژگی های درونی افراد: در این نظریات هم عوامل وویژگی های محیط اجتماعی نوجوان و هم ویژگی های فردی نوجوان مورد توجه است. فرض اساسی در این نظریات بر این است که در یک محیط اجتماعی خاص، نوجوانان از نظر پیوند با همسالان مصرف کننده مواد و انگیزه های شخصی برای مصرف مواد تفاوت دارند .چهار الگوی نظری به شرح ذیل در این حوزه مطرح شده است(به نقل از  خلیلی ،1388 )  :

   1)الگوی بوم شناسی اجتماعی[6]: کامپفرنر و ترنر[7] (1991 )، که اساسی ترین علت سو، مصرف مواد را استرس و خصوصا” استرس مربوط به مدرسه عنوان می کند. خود اثربخشی تحصیلی ضعیف مهم ترین علت فشار روانی نوجوان در مدرسه است. اگر نوجوان در مورد مهارت های تحصیلی خود دچار تردید شود و مدرسه را محیطی پر فشار و نامساعد درک کند، ممکن است به سوء مصرف مواد روی آورد. نقطه مثبت این دیدگاه آن است که نقش محیط مدرسه و ادراک نوجوان از توانایی های تحصیلی خود را برجسته تر ساخته و توجه را به ارتقاء مهارت های تحصیلی دانش آموز و احساس از عهده برآیی وی ونیز تقویت کننده سازی محیط جلب نموده است .

مطلب مشابه :  عوامل مؤثر بر اختلافات زناشویی و طلاق

)نظریه تحقیر خود[8]: کاپلان، مارتین رابینز[9] (1984 )، عامل اصلی در سوء مصرف مواد را به عزت نفس کلی فرد مربوط می داند. قرار داشتن مکرر در معرض ارزیابی های منفی و انتقادات دیگران باعث افت عزت نفس، تحقیر خود واحساس عدم کفایت در برخی صفات مورد پذیرش می شود. این امر می تواند زمینه ارتباط نوجوان با آن دسته از همسالان منحرفی شود که احساس ارزش خود را در وی تقویت می کنند .

 3  )الگوی یادگیری چند مرحله ای[10]: سیمونر و همکاران[11] (1988 )، فرایند های یادگیری اجتماعی را با یکسری ویژگی های درون فردی مانند اعتماد به نفس پایین، مهارت های ضعیف مقابله ای ومهارت های ضعیف در تعاملات اجتماعی ترکیب می کند و در قالب یک الگوی سه مرحله ای به توجیه سوءمصرف مواد می پردازد. اولین مرحله مربوط به نخستین تجربیات نوجوان در ارتباط با مواد است. در این مرحله نوجوان از چند راه به سمت مصرف مواد کشیده می شود. اول سیستم ارزش های فردی که به جای هدف های بلند مدت معمول در خانواده، تحصیل و مذهب به هدف های فعلی و کوتاه مدت توجه دارد ؛

دوم والدینی که نمی توانند حمایت، نظارت، گرمی و انضباط را به نوجوان انتقال دهند؛  سوم مشاهده والدینی که در برابر دیدگان نوجوان مواد مصرف می کنند. دومین مرحله مربوط به اولین تجربه آزمایشی و ناشی از نقائص و کاستی های مهارت های اجتماعی در نوجوان است. وجود سابقه مصرف در گذشته، عدم جسارت ورزی، ناتوانی در هم حسی و سازگاری مطلوب با اطرافیان وی را به سوی همسالان منحرف می کشاند. سومین مرحله مربوط به حرکت نوجوان به سمت مصرف دائمی است که تحت تاثیر چند عامل است: اول مصرف مواد را توسط والدینش مشاهده می کند ؛ دوم همسالانی داشته باشد که مصرف آزمایشی مواد را تایید کنند؛  سوم از نظر هیجانی، آشفته و تحت فشار باشد؛ و چهارم مهارت های سازشی و مقابله ای ضعیفی داشته باشد .

  4  )الگوی تعامل خانواده: (بروک،گوردون،ویتمن [12]و کوهن ،1990)،در توجیه نظری سوء مصرف مواد در نوجوانان به شرایطی اشاره می کنند که در آن والدین ارزش های مورد قبول مشخصی ندارند؛ مهربانی ،عطوفت و حمایت و نظارت اندکی فراهم می کنند، مادران سازگاری و آرامش روانی ندارند و کنترل کمی بر کودکانشان دارند. در چنین شرایطی فرزندانی پرورش می یابند که رشد شخصی مناسب و سازش یافته ای در دوران جوانی نخواهند داشت .

     ت)نظریه های التقاطی (ترکیبی ): این نظریات بر عوامل شناختی- عاطفی ،یادگیری، تعهد و دلبستگی به قواعد اجتماعی و ویژگی های درون فردی به طور همزمان تاکید دارند. در این حوزه نیز چهار الگوی نظری ذیل مطرح شده است (به نقل از رحمتی ،1383 ):

   1)نظریه رفتار مشکل[13] :(جسر و همکاران[14] ،1991 )،آسیب پذیری در برابر رفتار های مشکل آفرین را ناشی از تعامل شخص با محیط فرض می کند که هریکبه اجزایی تقسیم می شوند .محیط به ساختار ها یا یا عوامل دور و نزدیک تقسیم می شود .در هسته مرکزی ساختارها ی دور پیوند با خانواده و همسالان قرار دارد. از اینرو،  اگر نوجوان دوستانی داشته باشد که مواد مخدر مصرف کنند یا معتقد باشند که دوستان و والدین آنها مصرف مواد را تصدیق می کند در معرض سوء مصرف مواد قرار می گیرند. ویژگی های شخصیتی و روانی فرد نیز به سه مقوله دور، واسط ونزدیک تقسیم می شوند. بر مبنای ویژگی های فردی مربوط به مقوله دور، نوجوانی در معرض مصرف آزمایشی مواد است که از نظر اجتماعی عیب جو و خرده گیر و از نظر فرهنگی دچار احساس طرد و بیگانگی باشد،

مطلب مشابه :  غذاهایی که فشار خون رو پایین میارن 

عزت نفس پایین داشته باشد و احساس کند. در صورت اقدام به رفتار های انحرافی چیز زیادی از دست نمی دهد و علاوه بر این، منبع کنترل بیرونی داشته باشد و چنین پندارد که هیچ نوع کنترلی بر رفتارش ندارد و مسائل و مشکلات او به عوامل محیطی و بیرونی بستگی دارد. بر اساس عوامل واسط نوجوان در معرض مصرف مواد است اگر ارزش بسیاری به ارتباط به همسالان بدهد، به دنبال استقلال و جدایی از خانواده باشد و پیشرفت و موفقیت تحصیلی را بی ارزش بداند و بالاخره بر اساس ویژگی های نزدیک نوجوان وقتی در معرض مصرف مواد قرار دارد که عموما” رفتارهای انحرافی را بپذیرد، تحمل کند و یا معتقد باشد که سودمندیهای مصرف مواد ارز آثار زیانبار آن بیشتر است .

       2)نظریه گروه همسالان [15]) :اوتینگ و بوویس[16] ،1987 )،تنها متغیر منفرد و برجسته در سوءمصرف مواد را در دوره نوجوانی تاثیر همسالانی می داند که نوجوان آنها را برای ارتباط خود انتخاب کرده است. سایر عوامل از طریق نقشی که در ارتباط نوجوان با همسالان مصرف کننده مواد ایفا می کنند بر رفتار مصرف مواد اثر می گذارند. بر اساس این دیدگاه نوجوانی که نسبت به خانواده اش احساس تعلق و پیوند نمی کند، تعهدات مذهبی ندارد و از مدرسه نیز نفرت دارد بیشتر در معرض برقراری ارتباط با همسالان مصرف کننده مواد قرار دارد ؛

   3)الگوی آسیب پذیری[17] : شر[18] (1991 )، معتقد است که مصرف آزمایشی مواد ارتباط بسیار نزدیک و نیرومندی با باورها و انتظارات ویژه مواد ،مصرف مواد توسط والدین، ناکامی و شکست تحصیلی، آشفتگی های عاطفی و مهارت های سازشی ناکار آمد دارد که جملگی ریشه های بیولوژیکی دارند. از نظر شر وجود همین اساس بیولوژیک است که موجب سابقه مصرف مواد در میان اعضای خانواده است، ضمن اینکه تاثیر عوامل شناختی- عاطفی، یادگیری، تعهد و دلبستگی و عوامل درون فردی را نیز در کنار عوامل زیستی نباید از نظر دور داشت ؛

  4)الگوی حوزه و زمینه[19] : (هوبا و بنتلر[20] ،1980 )، دیدگاهی را ارائه می کند که اکثر علل آزمایشی مواد را در بر می گیرد. این الگو پنجاه علت بالقوه مصرف مواد را در چهار زمینه یا حوزه بیان می کند. حوزه عوامل زیست شناختی شامل نوعی استعداد ژنتیکی برای آسیب پذیری در برابر مواد مخدر است ؛ حوزه عوامل درون فردی شامل اعتقاد و باور نوجوان درمورد مصرف مواد و عوارض آن ،مجموعه ای از ارزش های فردی نظیر انگیزه موفقیت و پیشرفت و چندین ویژگی شخصیتی و عاطفی نظیر هیجان طلبی، تکانشگری، برون گرایی، نوروز گرایی، افسردگی، اضطراب و عزت نفس می باشد؛ حوزه عوامل بین فردی شامل ویژگی های شخصیتی افرادی است که نوجوان را تحت تاثیر خود قرار می دهند و نوجوان از نظر عاطفی وابسته به آنهاست؛ و حوزه عوامل گسترده فرهنگی و اجتماعی که شامل شرح و توصیف رسانه ها از مواد و مصرف کنندگان مواد، سهولت دسترسی به مواد و مجازات ها اجتماعی بر ضد سوء مصرف مواد است.

1-Ajzen,I

2- Bandura,A

3- self-efficacy

4- Use  self-efficacy

5- refusal  self-efficacy

  1- Social ecology mode                                                                                                                                      

2- Kumprfer,K.L & Turner,C.W

                                                                                                            3-Self-derogation theory

4-Self-derogation theory                                                                                                                                                    

5-Martin ,S.,Robbins,c                                                                                                                                                        

6-multistage social learning

7- Semoner,T.R & et al

 

 

 

 

1- Brook,J.S., Gordon,A.S., Whiteman,M       

                                                                                                                  2-problem behavior theory

3-Jessor,R& et als

 

 

  1- Peer cluster theory                                                                                                                                           

2  – Oetting,E.R .& Beauvais,F

3-Model of vulnerability

4- Sher,K.G                                                                                                                                                                            5-Model of area and field

6- Huba,G.J & Bentler,P.M