سوره حجرات، اصل برائت، حقوق بشر

دانلود پایان نامه

ی شود به گونه ای که تا حد ممکن موقعیت و فرصت های جرم را کاهش داده و خطرات آن را که توسط طیف وسیعی از بزهکاران، ملموس و عینی است، افزایش دهد.”111ان نوع پیشگیری ازجرم به دنبال کاهش فرصت ها برای گروه های خاصی از جرایم با افزایش خطرات و مشکلات و کاهش سود ناشی از آن می باشد.
با توجه به جهت گیری پیشگیرانه اسلام، که در بخش اول مورد بررسی قرار گرفت، می توان گفت دین اسلام راهکارهای پیشگیرانه ای را طرح کرده که با اجرای آنها به نوعی می توان پیشگیری وضعی را جهت جلوگیری از ارتکاب جرم اعمال نمود. ارائه چنین راهکارها و دستوراتی نشان دهنده این است که در جامعه اسلامی دولت موظف به حفظ نظم امنیت جامعه و افراد بوده و از این نظر در مقابل ملت پاسخگوست .ایجاد امنیت و آرامش جامعه تنها با توسل به شیوه های کیفری پس از وقوع جرم محقق نمی شود، بلکه دولت وظیفه دارد با درپیش گرفتن راهکارهایی، قبل از وقوع بزه شرایط تحقق و بستر وقوع آن را ازبین برد . لکن در این مسیر باید به حقوق و آزادی های فردی پای بند بوده و آنها را رعایت نماید. گرچه رعایت چنین حقوقی با اعمال اکثر راهکارهای پیش گیری منافاتی ندارد.پیشگیری از جرم محدودیت هایی در پی دارد که با اجرای ضابطه مند و قانونی آنها می توان بین حقوق فردی و اجتماعی توازن لازم برقرار کرد.
در مکتب حقوقی اسلام این دو موضوع از یکدیگر تفکیک شده است؛از یک سوحفظ حریم خصوصی و پرهیز از هرگونه تجسس و اعمال محدودیت و از طرف دیگر نظارت و کنترل بی چون و چرا و بدون مسامحه ،آنجا که مسئله به مصالح اجتماعی مربوط می شود.

فصل اول : حد و مرز تدابیر پیشگیری وضعی در اسلام

آنچه مسلم است تحقق پیشگیری از جرم ، امری نیست که به هر بهایی مجاز و ارزشمند باشد ؛بلکه رعایت اصول و ضوابطی در اینجا ضروریست .با این وصف ابهاماتی در ارتباط با موضوع مطروحه در ذهن ایجاد می گردد که لاجرم باید به آنها پاسخ گفت .اولاً ،ارزش و منزلت حریم خصوصی افراد در اسلام تا چه حد است؟ آیا به هر قیمتی می توان حریم خصوصی افراد را به منظور و بهانه پیشگیری از جرم نقض کرده و در امور خصوصی آنها تجسس و مداخله نمود؟محدودیت هایی که اسلام در خصوص نقض حریم خصوصی در مسیر پیشگیری وضعی در مورد جرایم حق اللهی و حق الناسی بیان می نماید ، چیست ؟

مبحث اول: حریم خصوصی، مهمترین چالش فرا روی پیشگیری وضعی از دیدگاه اسلام
یکی از ایرادات و یا به عبارتی محدویت هایی که در خصوص اعمال راهکارهای پیشگیری وضعی به آن استناد می شود، حقوق و آزادی های فردی است.حقوق و آزادی های فردی ابعاد مختلف شخصی ،فکری ،سیاسی،اجتماعی،اقتصادی و فرهنگی دارد.ممنوعیت شکنجه و رفتارهای تحقیرکننده ،برابری افراد،آزادی اندیشه،عقیده،مذهب ،بیان،رفت و آمد ،انتخابات آزاد،آزادی شغل،صیانت از زندگی خصوصی و خانوادگی و حق خلوت ،مالکیت ،عدم تبعیض و…از موارد حقوق و آزادی های فردی می باشد.منتقدان معتقدند که پیشگیری وضعی آزادی های فردی را از طریق تحدید فضاهای اجتماعی و محیط های مورد نظر، حضور عوامل نهادهای دولتی و خصوصی متولی و متخصص تامین امنیت، نهادهای مشارکتی محلی، محدود کرده و خطر تجاوز به حریم افراد را به دنبال دارد؛ لذا به واسطه اینکه در این نوع پیشگیری پایش رفتار و حرکات افراد اصل می باشد و به کیفیت زندگی خصوصی افراد مرتبط است، جنبه حقوق بشر انسانها را خدشه دار می نماید.112
در این فصل برآنیم تا مفاهیم ومصادیق و ابعاد حریم خصوصی و تجسس را روشن نماییم واز رهگذر تبیین دقیق این مسائل از نظرگاه اسلام، بتوانیم در فصل بعد این موضوع را در ارتباط با جرایم حق الهی و حق الناسی واینکه در چه مواردی حاکمیت حریم خصوصی به عنوان محدودیت پیشگیری وضعی مطلق و در چه مواردی نسبی و قابل عدول می باشد ، بیان نماییم.

گفتار اول: مفهوم ومصداق حریم خصوصی
بند اول-مفهوم حریم خصوصی
شناسایی حریم خصوصی به عنوان حقی از حقوق مدنی و سیاسی بشر از اهمیت ویژه ای برخوردار است.اینکه حق خلوت یا حریم خصوصی به عنوان مهم ترین حقوق شهروندی، از چه زمانی مطرح شده مشخص نیست .لکن برخی معتقدند ” حق بر خلوت نخستین بار در مقاله ای که سال 1890 توسط ساموئل وارن و لوئیس براندیز نگارش یافت، مطرح شد.”113با این حال فیلسوفان و انسان شناسان از دیر باز با آگاهی از اهمیت این قلمرو در زندگی انسانی درباره ی آن سخن گفته اند.
در خصوص اهمیت آن همین بس که “روان شناسان معتقدند که محروم کردن افراد از فرصت های مربوط به آنچه به لحاظ اجتماعی، شکل های گوناگون خلوت نامیده می شود، آثار منفی بر سلامت افراد دارد.” 114
با اینکه این اصطلاح در مباحث مختلف فلسفی، سیاسی حقوقی و … بسیار به کار رفته لکن در خصوص مفهوم آن تعریف دقیق و واحدی وجود ندارد. شایددلیل این امر،همانا “متفاوت بودن حریم خصوصی افراد با توجه به فرهنگ،سنت ها، آداب اجتماعی ،اقتصادی، نظام های سیاسی و مقررات حقوقی هرکشور باشد،به عبارت دیگر،مفهوم حریم خصوصی، ریشه های عمیقی درمباحث جامعه شناختی وانسان شناختی دارد.”115
پذیرفتن چنین مفهومی و تبیین دقیق آن می تواند از جهت دیگر نیز معضلاتی ایجاد کند ؛زیرا با پذیرش چنین حریمی نه تنها افراد بلکه دولت هم حق ورود به آن را نداشته و مکلف است با شناسایی و احترام و اجرای چنین حقی به مجازات افرادی که آن را نقض می کنند، بپردازد و از سویی مانعی برای خود وی محسوب گردد.
به
دلیل دشواری تعریف چنین مفهومی، عده ای برای افاده مفهوم حریم خصوصی به وسیله و برخی به هدف متوسل شده اند؛ به این معنا که حریم خصوصی به عنوان یک وسیله کنترل تلقی می گردد که افراد نسبت به قلمرو زندگی خصوصی خویش دارند، یا اینکه هدف حریم خصوصی، حمایت از شخصیت و کرامت انسان است .گروهی در تعیین ماهیت و اهمیت حریم خصوصی مضیق عمل کرده اند و برخی موسع. مضیق از این نظر که بعضی از جنبه های زندگی را که نوعاً خصوصی شناخته می شوند را در بر نمی گیرد و موسع از این لحاظ که اموری را که نوعاً خصوصی شناخته نمی شود، از شمول تعریف خارج نمی سازند.116 حق تنها بودن حق برخورداری از خلوت و توانایی برای ایجاد مانع در برابر دسترسی ناخواسته دیگران، حق برخورداری از کرامت و شخصیت انسانی از جمله تعاریفی می باشند که در این زمینه ارائه شده است.117قدر مشترک همه تعاریف، پذیرش حق بودن چنین امری است که در برگیرنده حریم مکانی، حریم روحی – روانی، حریم ارتباطی، حریم آبرویی و حریم روابط حاکمیتی است. این سخن بدین معناست که هر فردی از افراد جامعه، دارای یک قلمرو خاص و غیر قابل نفوذ است که هیچ شخصی، حتی دولت، بدون وجود دلیل محکم حق ورود به آن را نداشته و احترام به آن، برای دیگران تکلیف ایجاد می کند ماده 2 طرح حمایت از حریم خصوصی در تعریف حریم خصوصی مقرر می دارد: “حریم خصوصی ، قلمرویی از زندگی هر شخص است که آن شخص عرفاً یا با اعلان قبلی در چارچوب قانون، انتظار دارد تا دیگران بدون رضایت وی به آن وارد نشوند یا بر آن نگاه یا نظارت نکنند و یا به اطلاعات راجع به آن دسترسی نداشته یا در آن، قلمرو وی را مورد تعرض قرار ندهند.جسم، البسه و اشیا هر فرد، اماکن خصوصی و منازل، محل های کار، اطلاعات شخصی و ارتباطات خصوصی با دیگران حریم خصوصی محسوب می شود.”
با لحاظ آنچه گذشت می توان گفت “حریم خصوصی فاصله تعریف شده بین فرد و جامعه است. به عبارت دیگر ، مفهوم حریم خصوصی با این پیش فرض مواجه است که همیشه بین فرد و جامعه یک فاصله وجود دارد که مربوط به فرد است و در واقع حریم او محسوب می شود .این حریم در رویکرد دینی، ماهیت تربیتی و اخلاقی دارد. و همین ماهیت زمینه ضمانت اجرایی خوبی را برای آن فراهم کرده است.” 118

مطلب مشابه :  پایان نامه ارشد رایگان دربارهاستان خوزستان، غرب ایران، سنجش از دور، دریای خزر

حریم خصوصی در اسلام
در آیات متعددی از قرآن مجید بر لزوم رعایت حریم خصوصی اشخاص تاکید شده است .سنت پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار و سیره مسلمانان نیز سرشار از توصیه هایی در پرهیز از نقض مصادیق مختلف حریم خصوصی است. البته اصطلاح “حریم خصوصی” در آیات قرآن و روایات اسلامی استعمال نشده است.رایج ترین اصطلاحاتی که در آیات و روایات اسلامی درباره حریم خصوصی به کار رفته به شرح زیر می باشد: ممنوعیت تجسس، تحسس، تفتیش، سوءظن ،سب، هجو، قذف، نمیمه و غیبت،‌خیانت در امانت، استراق سمع، استراق بصر، ورود به منازل بدون استیذان، اشاعه فحشا که در ادامه مهم ترین آنان را که با بحث پیشگیری وضعی مرتبط می باشد، مورد بررسی قرار می دهیم.
در واقع” موضع اسلام در مواجهه با مقوله حریم خصوصی یک موضع به اصطلاح تحویل گرایانه است؛ یعنی، از ماهیت و محتوای حریم خصوصی حمایت شده است بدون آنکه نامی از آن برده شود.”119حریم خصوصی، در قالب احاله به حقوق و آزادی های دیگر نظیر حق مالکیت، حق آزادی از تجسس ، حق برخورداری از اصل برائت، حق غیر قابل تعرض بودن حقوق وابسته به شخصیت ، مورد حمایت واقع شده است.
فلسفه وجودی حریم خصوصی، تحقق کرامت انسانی، جلوگیری از مداخله و تجاوز بی مورد و بدون علت در زندگی افراد، جلوگیری و ممانعت از ظلم و رفع ناامنی است. ایجاد آرامش روحی و روانی در افراد جامعه در محدوده ای که به خود آنها متعلق است، زمینه ساز هر نوع پیشرفت و ترقی است.
“آن گاه که این حریم نقض می شود، با انگیزه اذیت و آزار، بی آبرو کردن افراد، ایجاد محدودیت و محرومیت، سرقت ادبی، ایجاد ناامنی و دست برد زدن به اطلاعاتی که فرد دوست ندارد آنها در دید و منظر عمومی قرار گیرد، دلیل چنین اقداماتی را نیز باید درعدم اعتقاد به مبدأ و خالق جهان، عدم باور به معاد و فرجام و نداشتن حس مسئولیت جستجو کرد.”120
علاوه بر آیات مذکور،روایات متعددی در مورد مصونیت اموال مانند “الناس مسلطون علی اموالهم” و “حرمه ماله کحرمه دمه” نقل شده اند . در ارتباط با حفظ حریم خصوصی افراد، ” شیوه های عملی پیامبر(ص) مبتنی بر اذن بوده است ؛بدین نحو که هر گاه می خواستند وارد منزلی شوند برای اجازه گرفتن رو به روی در خانه نمی ایستادند ،تا نگاه مبارکشان به داخل خانه نیفتد.121 نکته مهمی که در تفسیر آیات و روایات اسلامی مربوط به حریم خصوصی باید مورد توجه قرار گیرد ،آنست که “آیات و روایات مذکور بیشتر در قالب احکام تکلیفی از مصادیق حریم خصوصی حمایت کرده اند نه در قالب احکام وضعی. لذا مسئولیت نقض کنندگان حریم خصوصی را که در زمره احکام وضعی است، باید از دل احکام تکلیفی استنباط کرد.”122
موارد زیر را می توان به عنوان دلایل توجه اسلام به حفظ حریم خصوصی برشمرد:
1-اصل حرمت تجسس که قاعده ای عام است ،مهم ترین دلیل توجه اسلام به حریم خصوصی به شمار می شود .بنابر آیه دوازدهم سوره حجرات، تجسس در اسلام ممنوع است خداوند متعال در این آیه می فرماید: “یا ایهاالذین امنوا اجتنبوا کثیراً من الظن ان بعض الظن اثم و لا تجسسوا…”
“ای اهل ایمان از بسیاری از پندارها (و ظن بد) در حق یکدیگر بپرهیزید که برخی ظن و پندارها معصیت است و نیز هرگز از حال درونی همدیگر تجسس مکنید…”
این
قاعده در قرآن و سنت متواتر پیامبر ریشه دارد. پیامبر اکرم در حدیثی می فرماید: ” “اگر در امور مردم تفتیش کنید مردم به فساد می گرایند.” حدیث پیامبر اسلام این معنا را با خود همراه دارد که حتی اگر با انگیزه پیشگیری از جرم به کاویدن خلوت افراد بپردازیم. نفاق و انحرافات به لایه های پنهان تری از زندگی اجتماعی منتقل می شود و این خود موجب فساد خواهد بود.”123
“مجاهد در تفسیر آیه تجسس می گوید ،آنچه خود به خود برای شما ظاهر شد بدان اخذ کنید و آنچه را خداوند پوشانده رها کنید.” 124
در خصوص معنی و تعریف تجسس، لغت شناسان با یکدیگر اختلاف نظر دارند. به اعتقاد برخی ، تجسس و تحسس و تفتیش دارای معانی واحد هستند وبه اعتقاد برخی دارای معانی متعددند.
تجسس در لغت و عرف به معنای جستجو از درون امور است. “تجسس شناخت چیزی با دریافت نامحسوس و ظریف است جاسوس- بر وزن فاعل- نیز از همین باب است، زیرا او هر چیزی را که بخواهد به آرامی و بی سر و صدا به چنگ می آورد.”125
در تعریف تجسس و تحسس، قرطبی از قول اخفش می گوید که تفاوتی میان اصطلاح های مذکور وجود ندارد و بسیار شبیه به هم هستند زیرا:
1-“تجسس عبارتست از دنبال کردن چیزی که انسان کتمان شده است و تحسس عبارتست از دنبال خبر گشتن و مطلع شدن از اخبار دیگران بی انکه کتمان در کار باشد.
2-تجسس عبارتست از دنبال امور گشتن ولی تحسس عبارتست از چیزی که انسان با بعضی حواس خود آن را درک می کند.
3-قول دیگری که قرطبی در تفاوت تجسس و تحسس ذکر می کند آن است که تجسس یعنی دنبال چیزی گشتن برای دیگران و عامل و جاسوس دیگران بودن اما تحسس یعنی دنبال خبر گشتن برای خویش نه برای دیگران “126
همچنین تجسس به معنای “هتک اسرار و کشف آنچه پنهان نگه داشته شده بدون اذن واراده صاحب آن ،آمده است و این امر مختص خداوند باری تعالی و از اوصاف حضرتش بیان گردیده است.آنجا که در آیه 3سوره انعام می فرماید:و هو الله فی السماوات و فی الارض یعلم سرکم و جهرکم127″128
در هر صورت، از مجموع سخن و آرای اهل سنت به دست می آید که تجسس به معنای کاوش و جستجوی خبرهاست و انگیزه این کاوش، در صدق مفهوم تجسس دخالتی ندارد. به این ترتیب غرض و هدف از تجسس هر چه باشد(خوب یا بد)در صدق مفهوم تجسس تفاوتی ایجادنمی کند،انگیزه خیر اگر دخالتی هم داشته باشد، تنها در نفی حکم حرمت است نه در صدق موضوع تجسس .
تجسس از این نظر که در بردارنده مصالح است یا خیر، متفاوت و بر چند قسم است:
1- “به صرف آگاهی از احوال اشخاص و بدون انگیزه عقلایی انجام شود.
2- با نیتی فاسد چون هتک، پراکندن فحشا و آزردن مومنان انجام گیرد.
3- با قصد و انگیزه ای سالم صورت پذیرد که خود به دو قسمت منشعب می گردد:
الف) غرض و هدفی لازم و ضروری در میان باشد، مانند حفظ حکومت در قبال رخنه کافران و منافقان، جلوگیری از گسترش انواع فساد اجتماعی،اخلاقی، ظاهری یا مالی برطرف ساختن زمینه های گمراهی و انحراف ازجوامع اسلامی،آگاهی از چگونگی کارکرد کارگزاران حکومت، باخبر شدن از وجود اختلاس و ارتشا به آگاهی از وضعیت نیروهاوتجهیزات دشمن و ….
ب) اهدافی راجح و با ارزش در میان باشد، مانند یافتن افراد صلاحیت دار برای اعطای مناسب شایسته به آنها با آگاهی از دانش های روز ،به دست آوردن میزان رضایت عمومی از نحوه اداره امور به کشف اجتماعی و …” 129
مقتضای اطلاق نهی که در آیه آمده، حرمت است

مطلب مشابه :  منبع پایان نامه دربارهدینامیکی، مشاهده عمل، تحلیل طیفی

دیدگاهتان را بنویسید