دانلود پایان نامه روانشناسی در مورد بازیابی اطلاعات

کتابخانه‌ها خدمتی تجملی به حساب می‌آید که آنها قادر به انجام آن نیستند. از این رو، دسترس پذیر بودن چنین خدماتی محدود به گروه های تخصصی کاربران بوده است که نیازهای اطلاعاتی آنها بطور مشخص نیازهای پژوهشی یا کاربردی است، از آن گذشته، سازمان هایی که اینگونه خدمات اطلاع رسانی گسترده و مطمئن را پشتیبانی مالی می‌کنند، بنظر می‌رسد به اطلاعات به منزله عاملی می‌نگرند که مستقیم بر کیفیت و کمیت فرآورده‌ها یا خدمات آن ها تاثیر می‌گذارد.
خدمات اشاعه گزینشی اطلاعات یکی از موفق‌ترین خدماتی است که در دهه 1960 ایجاد شد. ارزش آن برای کاربر از نظر صرفه‌جویی در وقت و تلاش فکری انکار ناپذیر است. بسیاری از مراکز اطلاع رسانی، گروه های تحلیل‌گر اطلاعات، و همچنین نظام های بازیابی رایانه‌ای در صنایع و موسسه‌های دولتی اقدام به برپایی نظام های اطلاع‌رسانی بزرگ و دارای توانمندیهای قوی رایانه‌ای کرده‌اند تا نوارهای اطلاعات در حوزه‌های موضوعی تخصصی تهیه کنند و به دانشمندان، مهندسان، متخصصان پزشکی و دانشمندان علوم اجتماعی خدمات اشاعه گزینشی اطلاعات ارائه کنند. تعداد زیادی از سازمان ها نیز خدمات اشاعه گزینشی اطلاعات را در داخل خود ایجاد کرده‌اند. مدتهای مدیدی است که مزایای خدمات آگاهی رسانی جاری بویژه به آنانی که در حوزه‌های علوم فیزیکی و زیست پزشکی کار می‌کنند شناخته شده است. (لگیت، 1975)
از دیدگاه اقتصادی نیز علت وجودی خدمات اشاعه گزینشی اطلاعات مشخص شده است. موسسه اطلاعات علمی در سال 1965 خدمات آگاهی رسانی آسکا را که یک خدمت آگاهی رسانی استنادی موضوعی خودکار است به بازار عرضه کرد.
در این نظام، بر پایه پرونده‌های روزآمد شده زمینه‌های مورد علاقه و نیاز کاربران، در فواصل زمانی معین اقدام به جستجو در متون و نوشته‌های موجود می شود. خدمات «فهرست مندرجات جاری» از موسسه اطلاعات علمی همراه با امکانات شبکه پیوسته خط آن، که به تازگی ایجاد شده است واقعاً بسیار موفقیت آمیز بوده است. این خدمت بر پایه یک روال ساده آگاهی رسانی انجام می‌گیرد: نسخه‌هایی از فهرست مندرجات گروهی از مجله‌های کلیدی در یک حوزه معین بطور مرتب برای مشترکان ارسال می شود. با آگاه ساختن منظم کاربر در مورد انتشارات تازه، وی بر این ابزار اتکا کرده و اطلاعات خود را روزآمد نگه می‌دارد.
2-2-2- ایجاد پرونده
درست به همان اندازه که ایجاد شبکه، عنصری بسیار ضروری در تحویل مدرک محسوب می شود، تشکیل پرونده کلید هرگونه خدمات اشاعه گزینشی اطلاعات است. پرونده عبارت است از توصیف فشرده‌ای از زمینه‌های موضوعی مورد علاقه و توجه کاربر. بطور متعارف، پرونده شامل فهرستی از کلید واژه‌هایی است که توسط عملکردهای بولی به یکدیگر ربط داده شده و بیانگر زمینه‌های علاقه کاربر می‌باشد. ساختار پرونده بسیار شبیه ساختار نمایه‌سازی منابع است.
هدف آن عبارت است از توصیف نیازهای اطلاعاتی یک کاربر به وسیله گروهی از کلید واژه‌ها. در تشکیل هر پرونده و تعیین دقت و درستی آن، سه جنبه مهم وجود دارد:
توانایی شخصی درخواست کننده در برقراری ارتباط موثر با نظام اطلاع رسانی
تعبیر شخص مسئول تشکیل پرونده از شیوه بیان کاربر از نیاز خود
میزان دقتی که زمینه‌های موضوعی شناسایی شده به واژگان و مشخصه‌ های پایگاه‌های داده‌ها و نظام های بازیابی برگردانیده می شود.
شکل(1-1) طرح یک نظام اشاعه گزینشی اطلاعات
متاسفانه، همچون روند تحلیل پرسش، هیچ روال دقیق و صریحی وجود ندارد که تشکیل پرونده را به صورت بهینه تضمین کند. غالباً برای شناخت زمینه‌های موضوعی مورد علاقه کاربر، مصاحبه‌ای ترتیب داده می شود. مصاحبه‌گر درمورد موضوع ها و رهبردهای مختلف به موضوع ها، انواع فعالیت هایی که نیاز به اطلاعات دارد، تعداد مقاله‌های مورد نیاز، این که گزارش های پژوهشی یا پروانه‌های ثبت اختراع هم مورد نیازست یا نه، و مسائل مربوط به پوشش محتوایی و زبان، یادداشت هایی برمی‌دارد. به عنوان نخستین قدم، شخص مسئول تشکیل پرونده می تواند یک یا دو پایگاه را که احتمالاً منابع اصلی اطلاعات را دربر دارد انتخاب کند.
در این مرحله، اولویت های موردنظر شخص متقاضی و آشنایی او با بایگانی های بالقوه سودمند داده‌ها باید شناسایی شود. سرانجام لازم است عنصری آموزشی به مصاحبه افزوده گردد. باید درمورد توازن میان شرایط بازیافت و دقت منابع و اهمیت تعدیل و اصلاح پرونده توضیح داده شود. بطور خلاصه، شخص درخواست کننده می‌بایست در پایان تجربه مصاحبه، اطلاع بهتری در مورد انواع اطلاعاتی که از پایگاه ها می تواند انتظار داشته باشد، انواع اطلاعات سودمندی که برای بازیابی موثرتر لازم است به نظام بدهد و بازخورد لازم برای بهبود کیفیت و کمیت مواد بازیابی شده را به دست آورده باشد.
افزون بر اصطلاح های موضوعی، لازم است پرونده را با ملزومات دیگری تکمیل کرد. این ملزومات می تواند شامل نام نویسندگان کلیدی که آثارشان جزء خواندنی های اساسی است، برخی موسسه‌های تامین کننده بودجه و عنوان مجله‌هایی که مقاله‌های آنها غالباً برای کاربر یافت می شود، یا مقاله‌های کلیدی یا شخصیت های کلیدی که آثارشان اغلب در آن حوزه پژوهشی خاص مورد استناد قرار می‌گیرد باشد. می توان فهرستی از منابع و مأخذ کلیدی را به منظور بازیابی کلیه مقاله‌های بعدی که یک یا چند مقاله آن فهرست اولیه را مورد استناد قرار داده است تهیه کرد.
شیوه دیگر در مورد پژوهشگران آن است که، به جای تشکیل پرونده براساس اظهارات کاربر در مورد زمینه‌های مورد علاقه‌اش، نوع دیگری از پرونده را می توان با توجه به انتشارات خود کاربر تشکیل داد. نوشته‌های هر شخص می تواند نشانگر موثق و مستدلی از زمینه‌های پژوهشی مورد علاقه وی باشد. این امر به دو صورت می تواند در تشکیل پرونده مورد استفاده قرارگیرد.
نخست آنکه، اصطلاح های نمایه‌ای داده شده به نوشته‌های فرد را می توان برای تشکیل پرونده‌های آزمایشی، اما منوط به بازنگری از سوی کاربر، به کار برد. دوم، انتشارات خود کاربران را می توان برای بازیابی انتشاراتی که از نظر موضوعی با آن مشابه هستند را مورد استفاده قرار داد. یعنی آنکه، مقاله‌های استناد کننده با انتشارات استناد شده ارتباط موضوعی دارد. چنین روشی استفاده از انتشارات خود کاربر به منزله شاخصی برای زمینه‌های موضوعی موردعلاقه، شیوه‌ای پویاست بدان معنا که سابقه انتشاراتی فرد، نشانگر رشد زمینه‌های پژوهشی مورد علاقه اوست. با این حال، این گونه روش تشکیل پرونده ممکن است تنها درمورد پژوهشگران موثر و مفید باشد.
اطلاعات تشکیل دهنده پرونده های پژوهشی اصولاً سه دسته اند:
1. اطلاعات فردی، شامل نام، نام خانوادگی، سن، جنس، مدرک تحصیلی، رشته تحصیلی، پست سازمانی، آدرس پستی، تلفن، دورنگار، پست الکترونیکی، و نشانی وب سایت.
2. بخش اطلاعات موضوعی شامل کلیدواژه های موضوعی مورد علاقه پژوهشگر به صورت خاص و اعم و وابسته، و عنوان طرح های پژوهشی در دست کار و کار شده.
3. بخش اطلاعات سیستمی شامل بانکهای موضوعی و پایگاه های موضوعی مرتبط. (رادفر، 1385، 165)
در نظام های اشاعه گزینشی اطلاعات که به طور کامل در محیط وب اجرا می شوند، برای تشکیل پرونده پژوهشی راه حلی پیدا کرده اند، بدین صورت که کاربر پس از وارد شدن به صفحه رابط نظام، بعد از فشار روی گزینه «تشکیل پرونده» وارد صفحه رابط گرافیکی پرونده می شود. بخش اطلاعات فردی به صورت برگه ای است که تمام مشخصات فردی همانطور که در بالا آورده شد، در قسمت های مشخص شده، وارد می شود. برای بخشهای اطلاعات موضوعی و سیستمی هم پنجره های مختلفی به صورت فهرست (منو) وجود دارند که براساس اصطلاحنامه نظام و بانکها و پایگاه های موجود در نظام تعریف شده اند و کاربر بنابر نیاز خود یک یا چند مورد را انتخاب می کند. همچنین در صورتی که کاربر بیش از یک موضوع، پایگاه و مانند آن را انتخاب کند می تواند برای فرمولبندی عبارتهای جستجو از عملگرهای بولی که در صفحه رابط تعبیه شده اند، استفاده کند.
از آنجا که پرونده مهمترین نقش را در بازیابی و ارسال اطلاعات درست به کاربر دارد، دقت و صحت آن بسیار حیاتی است، به همین دلیل نظام های اشاعه گزینشی اطلاعات برای اولین بار به صورت آزمایشی پرونده را با پایگاه اطلاعاتی موجود و یا در اشتراک نظام مقابله می کنند و مجموعه ای را که از این جستجو حاصل می شود، با عنوان مجموعه آزمایشی در اختیار کاربر قرار می دهند و او پس از ارزیابی هر یک از موارد نمره ای بین صفر تا ده به آنها می دهد، این نمره ها بنابر نظر کاربر در میزان ارتباط منبع با موضوع مورد علاقه وی در پرونده، به منابع اعطا می شود. نمرات بالاتر دقت بالاتر را می رسانند. در صورتی که نمره های دریافت شده بالا باشند، پرونده تأییدیه اولیه را گرفته و به پایگاه اطلاعاتی پرونده های موجود در نظام ارسال می شود؛ و در صورتی که همه نمرات و یا تعدادی از آنها پایین باشند، بنابر نظر کاربر، پرونده باید دوباره مورد تجدیدنظر قرار گیرد.
2-2-3- مفهوم ربط
ربط (مربوط بودن) یکی از مهمترین مفاهیم اطلاع رسانی است. این مفهوم پایه دانش‌رسانی موثر محسوب می شود. برقراری ارتباط به منزله تماس موثر میان مبداء و مقصد شمرده می شود. ربط عامل حاکم بر تاثیر هر فرایند ارتباطی است. ازآن جا که هدف بازیابی اطلاعات برقراری ارتباط است، از این رو، ربط هم کلید جدایی ناپذیر بازیابی موثر می‌باشد. داد و گرفت در بازیابی، زمانی موفقیت آمیز است که منابع بازیابی شده مناسب درخواست کننده باشد.
از این رو، ربط را می توان محک توفیق بازیابی دانست. ربط مقیاس موثر بودن میان منبع اطلاعات و دریافت کننده است. متاسفانه، ربط مفهومی انتزاعی و خاصه فریبنده و خیالی است. در عین حال نمی توان به دقت آن را تعریف و اندازه‌گیری کرد.
با بررسی منبع بازیابی شده است که، مربوط بودن آن معمولاً برای درخواست کننده کاملاً آشکار می شود. به ظاهر، می توان پذیرفت که دریافت کننده اطلاعات بهترین داور در باب مربوط بودن است. ربط کیفیتی فردی دارد که به وضعیت شناختی کاربر، مشکلی که باید گشوده شود، دانش قبلی از همان موضوع، فوریت کاربرد دانش جستجو شده و ارزشی که به اطلاعات نهاده می شود، بستگی دارد. فردیت هر موقعیت، تفاوتهای عمده‌ای برای داوری ربط پیش می‌آورد. چنین رهبردی نسبت به ربط، تنها به تصور و فایده عملی آن از چشم درخواست کننده اطلاعات بستگی دارد.
از سوی دیگر، هیچ کس دیگر نمی تواند در باب این که کتاب اهداف آموزش و پرورش نوشته آلفرد نورث وایتهد مناسب ومربوط تعلیم و تربیت به منزله یک موضوع است، جروبحث کند. آشکار است که این کتاب در مورد ویروس شناسی یا جراحی نیست. چنین تفسیری از ربط از دیدگاه محتوای واحد اطلاعات فیزیکی، بدون توجه به شخص استفاده کننده صورت می‌گیرد.
بطور خلاصه، ربط مهمترین مفهوم در بازیابی اطلاعات، و در عین حال، دشوارترین زمینه پژوهشی می‌باشد. روشن است که ربط کلید تماس میان منبع اطلاعات و مقصد است. ربط به منزله یک خصیصه، نوعی رابطه را تعریف می‌کند. این مفهوم را نه کسی رسماً تعریف کرده و نه به دقت اندازه گرفته است. در مورد ربط دو مفهوم وجود دارد، ربط قضاوت شده توسط فرد و ربط آنگونه که با محتوای پرسش در ارتباط است. بین این دو ابهامات زیادی وجود دارد که هنوز همه آنها شناسایی نشده است. بسیاری بر این باورند که اگر در پرتو کارهای نظری بازیابی اطلاعات موجود آزمایش های بیشتری انجام شود، نیروی (بالقوه)‌ای برای پیشرفت می تواند به ظهور رسد. (پائو، 1379، 105- 118)
2-2-4- بازیافت ناخواسته ]ریزش کاذب[
مبنای عملگرهای مشهور بول، یعنی AND ، OR وNOT بر نظریه مجموعه‌ها استوار است. آنچه در زیر می‌آید، شرح مختصری است جهت نشان دادن علت ریزش کاذب بر اثر راهبرد مورداستفاده در جستجو. معمولاً نمایه ساز تمام منابع یک مجموعه را می‌خواند و یکی دو اصطلاح را که بازنمون مفاهیم است برمی‌گزیند. پس از نمایه‌سازی مجموعه منابع، مجموع اصطلاحات برگزیده، نشانگر محتوای اطلاعاتی آن مجموعه منابع است. مجموع اصطلاحات عبارت است از بازنمون معنایی مفاهیم مندرج در بایگانی اسناد و منابع. هر اصطلاح به یک یا چند منبع مربوط می شود و هر منبع محتوایی را در بر دارد که توسط اصطلاح نمایه بازشناسانده می شود. در اصطلاح منطق بول، در ارتباط با هر اصطلاح، مجموعه منابعی وجود دارد. در عمل، به هر اصطلاح می توان برگه‌ای اختصاص داد. شماره شناسایی هر منبع در آن برگه اصطلاحی می‌آید. آن گاه مجموعه این برگه‌ها به صورتی جستجوپذیر مرتب می شود. فرایند اصلی به کار رفته در مرحله دروندادی جهت پردازش منابع در بایگانی بیشتر نظام های بازیابی منابع به همین صورت است.
در جستجوی منابع مربوط به هر پرسش، فرایندی معکوس به کار می‌رود. هر پرسشی برحسب محتوای آن و موضوع جستجو، شناسایی شده و تحلیل می شود. آنگاه موضوع به مفاهیم تشکیل دهنده آن تجزیه می شود. اصطلاحات نمایه انتخاب می شود، اصطلاح هایی که گمان می‌برند بیانگر این مفاهیم در نظام بازیابی باشد. به منظور ترکیب اصطلاحات نمایه‌ای نشانگر مفاهیم اجزاء تشکیل دهنده، عبارتی بولی با بهره گرفتن از این اصطلاحات نمایه‌ای فرمولبندی می شود و با یک یا چند عملگر بولی به هم پیوند می‌یابد.
در اصل، کار روی مجموعه منابع از راه اصطلاحات نمایه‌ای، مجموعه منابع تازه‌ای که نشانگر موضوع جستجو شده است شکل می‌گیرد. جهت انواع پیوندها و روابط، سه عملگر بولی وجود دارد. این عملگرها عبارت است از :
عملگرهای میانبرشی (اشتراک) ، پیوندی (اجتماع) و تمام گر (مکمل)
مجموعه اطلاعات حاصل از میانبرش دو مجموعه، دربر گیرنده منابعی است که در آنها مفهوم کلیدی در هر یک از دو مجموعه اصلی وجود دارد و باید همزمان در مجموعه تازه تشکیل یافته به نمایش درآید.
2-2-5- تطبیق دادن
با در اختیار داشتن پرونده‌های آزمایشی که نشانگر انگاره‌های جستجوی کاربر است، شخص تشکیل دهنده پرونده باید آن مفاهیم و ملزومات را به واژگان نظام بازیابی و نحو (ترکیب) واژه‌ها در آن نظام برگرداند. برای برگرداندن کلید واژه‌ها و بسط آنها از اصطلاحنامه‌ها (تزاروسها) استفاده می شود. برخی کتابهای حاوی ضوابط نیز برای ارائه دقیق زمینه‌هایی چون حوزه‌های فعالیت، شرکتها، نام مجله‌ها، سازمانها، و رده‌بندی فرآورده‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. شخص جستجوگر هم ممکن است ناگزیر باشد، در بیان برخی مفاهیم در قالب توصیفگرها از اصطلاحنامه کمک بگیرد و برخی کلید واژه‌ها نیز به همان شکلی که در عنوان و چکیده دیده می شود برای جستجو حفظ شود. پس از چنین ملاحظاتی، در مورد تایید سایر واژه‌های یافت شده با کاربر مشورت می شود.
2-2-6- اطلاع دهی
استنادها، منابع یا چکیده‌هایی هستند که بر مبنای پرونده آزمایشی بازیابی شده، به کاربر تحویل داده می شود. این مطالب ممکن است به شکل نسخه چاپی، یا صفحه عنوان مقاله‌ها باشد. تحویل منبع می تواند از طریق نظام پیام‌رسانی الکترونیکی نیز انجام گیرد. متن الکترونیکی را می توان ملاحظه و از آن نسخه‌های چاپی تهیه کرد. ضروری است خود پرونده نیز تحویل شود تا کاربر بتواند میزان ارتباط آن را با انواع منابع ضمیمه شده یا حذف شده در مجموعه اطلاعات تحویلی بررسی کند.
2-2-7- بازخورد
این جزء از نظام اشاعه گزینشی اطلاعات، کارآیی نظام های بازیابی را از نظر مواد بازیابی شده ارزشیابی می‌کند. بر پایه این گونه ارزشیابی، پرونده زمینه‌های مورد علاقه افراد را می توان بازنگری و برای بازیابی‌های بعدی اصلاح کرد. این کار همچنین راهکار مفیدی برای بهنگام کردن پرونده نسبت به زمینه‌های جاری و احتمالاً متغیر کاربر است. بازخورد ممکن است شکل های متفاوتی داشته باشد. واکنش نسبت به هر آگاهی رسانی می تواند به صورت کتبی یا

مطلب مشابه :  رشته روانشناسی-دانلود پایان نامه درباره برنامه های آموزشی

دیدگاهتان را بنویسید