تربیت اخلاقی

تربیت اخلاقی فرایند زمینه‌سازی و به‌کارگیری شیوه­هایی جهت شکوفاسازی، تقویت و ایجاد صفات، رفتارها، آداب اخلاقی و اصلاح و از بین بردن صفات، رفتارها و آداب غیراخلاقی در خود آسان با دیگری است(بناری،1379)

در این تعریف نکاتی لحاظ شده است که با دقت در آن‌ها ویژگی­های تربیت اخلاقی آشکار می­گردد،تربیت اخلاقی فرایند و جریان مستمر و دائم است و به‌ویژه درزمینه ایجاد صفات و ملکات اخلاقی و از بین بردن صفات رذیله، نیاز به تلاش و مجاهدت مستمر دارد و انتظار این است که این در مدت کوتاه و بدون تلاش فراوان در خرد ایجاد شود و یا از بین برود، انتظار تابه جایی است(بناری،1379)

در تربیت اخلاقی همچنین نیاز به زمینه‌سازی و برطرف کردن موانع داریم و با از طریق آموزش مستقیم و غیرمستقیم، شناخت به خوبی­های اخلاقی را در فرد ایجاد نماییم و عوامل منفی محیطی و غیر محیطی و نیز موانع متعلق شدن را برطرف و زمینه تخلق فرد به صفات، رفتارها و آداب اخلاقی را فراهم کنیم(بناری،1379)

در تربیت اخلاقی سه نوع تلاش متصور است: یک شکوفاسازی است که ناظر به صفات و ملکات فطری اخلاقی است، یعنی طبق این دیدگاه که صفات اخلاقی ریشه فطری دارند و برخی آیات قرآن در روایات هم آن را تأیید می­کنند
(سوره شمس،آیه 9و8)
در مرحله دیگر، آن صفات و رفتارهای اخلاقی کم‌رنگ و مقطعی برای ثبات و دوام بیشتر تقویت یابند رفتارهای ضد اخلاقی اصلاح و تغییر گردد و در مرحله آخر، برای ایجاد صفات و فضائل اخلاقی و زدودن رذایل نیاز به کوشش و تلاش جدی است

تربیت اخلاقی هم جنبه خودسازی دارد و جنبه دیگر سازی دارد
با این بیان که وقتی فرد در خود تأثیر می­گذارد که در هر دو صورت تربیت اخلاقی مطرح می­گردد

ابعاد تربیت اخلاقی بسته به تعریف و اهدافی است که فرد یا مکتبی برای تربیت اخلاقی در نظرمی­گیرد عده­ای کوشیده‌اند که شعاع تأثیرگذاری ارزش‌های اخلاقی را به قلمرو زندگی اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی تعمیم دهند
برخی هم تربیت اخلاقی را ویژه هدایت فرد در ابعاد معنوی و فردی

عوامل مؤثر بر تربیت اخلاقی می­توان به هوش، عاطفه، میل باطنی و ازیک‌طرف و شرایط و عوامل خانوادگی در زمینه­های اقتصادی و اجتماعی ، فرهنگی
دینی از طرف دیگر اشاره نمود( امین فر،1380)

 

تربیت اخلاقی از دیدگاه امام علی (ع)

از منظر حضرت تربیت اخلاقی مشتمل بر دو عرصه خودسازی است
آنچه از روایات و بیانات حضرت امیر (ع) برمی‌آید اهمیت به هر دو عرصه هست

ولی امام علی(ع) تقدم خودسازی می­فرماید :

(( من نصب نفسه للناس اما ما فلیبد بتعلیم قبل تعلیم غیره ولیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه و معلم نفسه و مودبها احق بالا جلال من معلم الناس و مودبهم))

آن خود را پیشوای مردم سازد، پیش از تعلیم دیگران باید به ادب کردن خویش بپردازد و پیش از آنکه بر گفتار، تعلیم دهد، به کردار ادب نماید و آن را تعلیم دهد و ادب اندوزد، شایسته‌تر به تعظیم است از آن‌که دیگری را تعلیم دهد و ادب آموزد
))

ازنظر امام علی(ع) انسان قبل از اینکه به تربت دیگران بپردازد به تزکیه نفس و درون خویش باید بپردازد
حضرت نفس را به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر در گرایش انسان به بدی‌ها یادکرده و فرموده­اند: (

فان النفس اماره بالسوء الامارحم الله)) به درستی که این نفس از خود دارای از نافرمانی بسی دور است و پیوسته صاحب خود را در آرزوی باطل به سوی نافرمانی می­کشاند)) (همان، خطبه 176)

از دید حضرت برای تربیت اخلاق و تهذیب نفس بایستی به‌حساب خویش رسید و به کارهای ناپسند خویش را مورد ارزیابی قرار دهد
حضرت می­فرماید: (( عبادالله زنوا انفسکم کن قبل ان توزنوا و حاسبوها من ان تحاسیوا

)) بندگان ! کردار و گفتار خود را بسنجند ، پیش از آنکه به حسابتان برسند
))( همان، خطبه 190)

و همچنین به‌سختی انداختن نفس خویش را از دیگر شیوه­های خودسازی می­داند چراکه به نفس انسان از سختی­ها و ناملایمات ناخوشایند است و تمایل به رهایی از آن را دارد و راه مبارزه با این تمایل، تحمل نمودن این حالت بر آن است

علی(ع) خطاب فرزندش امام حسن(ع) می­فرماید : (( یا بنی

وعود نفسک التصبو علی المکروه

، فرزندم! خود را به شکیبایی در آنچه ناخوشایند است عادت بده))

مطلب مشابه : 

از منظر امام علی(ع) برای اینکه عقل را از نفس رها کرد بایستی به تهذیب نفس و تزکیه آن پرداخت
همچنین امام در تربیت اخلاقی  اشاره به تقوا ، زهد،صبر احسان و بخشش حسن خلق، امانت­داری، تواضع، رفق
مدارا، حسن طن و حیا اشاره نموده است( همت بناری،1379،همان،ص 545)

((تربیت اخلاقی فرآیند زمینه­سازی و به‌کارگیری شیوه­هایی جهت شکوفا­سازی، تقویت و ایجاد صفات، رفتارها و آداب اخلاقی و اصلاح و از بین بردن صفات، رفتارها و آداب ضدّ اخلاقی در خود یا دیگری است))

با تأمل در این تعریف، مشخص می­شود که تربیت اخلاقی دو رکن دارد: یکی شناخت فضائل و رذایل و رفتارهای اخلاقی و ضدّ اخلاقی و دیگری به‌کارگیری شیوه­ها جهت تقویت یا تضعیف آن‌ها
از این تربیت اخلاقی حیطه­ای است که وام­دار دو حوزه ((اخلاق)) و (( تربیت)) است؛ به این بیان که در رکن اول، از اخلاق و در رکن دوم از تربیت مدد می­جوید و ازآنجاکه در اخلاق بیش­ترین تأکید بر خودسازی و در تربیت بر دگرسازی است، تربیت اخلاقی نیز خودسازی و دگرسازی را شامل می­شود

خودسازی و دگرسازی

انسان مسلمان در حوزه اخلاق و تربیت اخلاقی دو مسئولیت دارد: یکی مسئولیت توجه به خود و تلاش جهت کسب فضایل و دفع رذایل و دیگری توجه به دیگران و تأثیرگذاری مثبت در اعضای جامعه اسلامی
به این بیان که مسلمانی که در جامعه اسلامی و در میان جمع زندگی می­کند، خواسته یا ناخواسته و کم یا بیش بر دیگران تأثیرمی گذارد؛ چه؛ هم در فرضی که فرد به‌صورت رسمی مربی و معلم است یا مسئولیتی از این نوع دارد و هم؛ درصورتی‌که چنین مسئولیت­هایی ندارد، در هر دو حالت، گفتار رفتار و موضع­گیری­های او به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم موردتوجه دیگران قرارگرفته و اطرافیان را تحت تأثیر قرار می­دهد

تربیت اخلاقی مشتمل بر دو عرصه (( خودسازی)) و (( دیگرسازی)) است؛ اما باید پرسید کدام عرصه بر دیگری تقدم و اولویت دارد و دیدگاه امام علی(ع) در این زمینه چیست؟

آنچه از برسی نهج‌البلاغه به دست می­آید، این است که خودسازی مقدم بر دگرسازی است و امام علی (ع) به این نکته تصریح کرده­اند: ( من نصب نفسه للنّاس اماما فلیبدء بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره ولیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه و معلّم نفسه و مؤدّب‌ها احق بالا جلال من معلّم النّاس و مودّبهم؛