امر به معروف، گروه همسالان، کاهش اضطراب، نهج البلاغه

راهکارهایی را پیش بینی کرده تا بوسیله آن، ریشه بزهکاری خشکانده شود و افراد اساساً به سوی بزهکاری نروند.
مبحث اول: تدابیر پیشگیرانه در سطح خرد
منظور از جهت گیری های پیشگیرانه اسلام در سطح خرد، توصیه ها و دستورات پیشگیرانه ای است که اسلام رعایت آنها را در محیط های اجتماعی کوچک لازم می داند. این محیط های اجتماعی خرد یا نزدیک به خرد محیط هایی است که فرد اولین ارتباطات اجتماعی خود را از آنجا آغاز می کند. مثل خانواده، مدرسه،‌گروه همسالان و رسانه؛ به عبارت دیگر اقدامات پیشگیرانه اسلام در قالب پیشگیری رشد مدار در این مبحث طی سه گفتار تدابیر فردی و شخصیتی، تدابیر خانوادگی ،تدابیر ناظر به ارتباطات و تعاملات اجتماعی، مدنظر قرار می گیرد.

گفتار اول: تدابیر فردی و شخصیتی
اسلام با محوریت تعلیم و تربیت فردی سعی در پرورش انسانی دارد که از لحاظ روحی و روانی، اخلاقی و اعتقادی، فردی متعادل بوده و از هر گونه گناه و انحراف به دور باشد. به عبارتی، وجود عنصری به نام اراده و اختیار در وجود انسان است که به وی ارزشی متعالی و الهی داده و وی را از دیگر موجودات متمایز ساخته است و بر همین مبناست که اسلام، انسان را در انتخاب دین آزاد گذاشته و پیمودن راه سعادتی را ارزشمند می داند که با میل قلبی و از روی اختیار، انتخاب شده باشد و هر گونه جبر و اعمال قدرتی را در این خصوص ممنوع می سازد.
بر طبق آموزه های اسلام، می توان دو عامل کلی را در خصوص عوامل موثر فردی شخصیتی جهت پیشگیری ازجرم نام برد. 1- عوامل اعتقادی 2- عوامل عبادی
بطور کلی عوامل اعتقادی و عبادی بیشتر شخصی و درونی می باشند ؛گرچه ممکن است نمود بیرونی نیز داشته باشد و در قالب اعمالی جلوه گر شود اما اساس و هدف از انجام آن ها ایجاد نیروی باز دارنده درونی از گناه می باشد که در اسلام از آن به تقوا یاد می شود. “تقوی از ماده “وقایه” به معنای نگهداری چیزی در برابر اموری است که به آن ضرر و زیان می رساند، به تعبیر دیگر، تقوی یک نیروی کنترل درونی است که انسان را در برابر طغیان شهوت حفظ می کند.”3
نمونه ای از توجه منابع اسلامی به اهرم های درونی را می توان در یکی از خطبه های نهج البلاغه دید. امام علی (ع) در این فراز می فرماید:
“و بدانید که هر کس از سوی خویشتن، یاری نشود به گونه ای که از درون برای خود، پند دهنده و باز دارنده ای داشته باشد، از سوی دیگران، برای او هیچ باز دارنده و اندرز دهنده ای نخواهد بود. ” 4
در نتیجه می توان گفت اگر نتوان چنین نیرویی را در افراد بیدار کرد و آنها را تشویق نمود که از جرم و گناه دوری کنند، از آنجایی که خداوند نیروی قوی بالقوه ای را در انسان به ودیعه نهاده که قدرت تسلط برکائنات را دارد و میتواند همه چیز را تحت سیطره خود قرار دهد، هیچ کس و هیچ چیز نمی تواند جهت هدایت بشر و جلوگیری از ورود او به حیطه گناه، گامی بردارد.
در این گفتار عوامل اعتقادی و عبادی و اثرات آن را بر پیشگیری مورد بررسی قرار می دهیم.

بند اول- عوامل اعتقادی
عوامل اعتقادی، عواملی هستند که در باورها و عقاید انسانها ریشه داردو در نگرش انسانها به خود، جهان هستی و خالق شان موثر است .چنین دیدگاهی است که نحوه عملکرد و فعالیت انسان را در طول زندگی هدایت می کند و می تواند عامل تعیین کننده ای در سعادت یا شقاوت انسان محسوب گردد.
اساس و بنیان دیدگاه یک انسان مسلمان به اصول دین وی بر می گردد که شامل ایمان به خدا(توحید)،معاد، نبوت و همچنین امامت و عدل در خصوص اهل تشیع می شود .

الف- ایمان به خدا (توحید)
“از دیدگاه اسلام حقوق دارای منشا الهی است، منشا حقوق خداوند است، لذا در اسلام بین حقوق و مذهب هیچ جدایی وجود نداشته و ندارد. از منظر اسلام جرم، تجاوز به حقوق الهی و اقدامی علیه خداوند است. عموماً جرم به عنوان عمل افراد غیر معتقد یا عمل افراد سست ایمان به حساب می آید که آنها را در برابر انگیزه های مجرمانه، آسیب پذیر کند.”5
بنابراین اعتقاد به خدا عاملی قوی در ایجاد تقوا محسوب می گردد؛چرا که اعتقاد به اینکه خداوند بالاتر از مکان و زمان است و بر همه چیز احاطه دارد و شاهد تمامی افکار و اعمال و گفتار انسانهاست6، علاوه بر ایجاد حس عزت و اطمینان به نفس در انسان، خوفی نیز در قلب او شکل می گیرد که باعث ایجاد سد مقاومی در برابر اعمال ناپسند می گردد؛ چرا که توجه به حاضر و ناظر بودن خدا در تمامی لحظات زندگی، مسئولیت سنگینی را بر دوش مخلوق وی می گذارد و باعث متعهد شدن وی در قبال اعمالش می گردد. “مشروط بر این که ایمان به این مطلب در دل او جای گرفته و به صورت یک باور قطعی درآید. در حدیثی می خوانیم: “خدا را چنان عبادت کن که گویی او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی، او تو را به خوبی می بیند.”7
نقش توحید و خدا محوری در پیشگیری از این جهت نیز روشن می گردد که “خداوند متعال بر اساس صفاتی که دارد انسانها را از آنها بهره مند می سازد و این امر خود می تواند عامل پیشگیرانه در انحرافات باشد. منشا تمام نزاع و کشمکش بین آحاد بشر وجود اختلاف در منافع و اختلاف در اعتقادات و گرایشات است. اگر اهداف توحید در جامعه بشریت پیاده و گسترش یابد منشا اختلافات بر چیده می شود و زمینه ای برای برخورد بین افراد و وقوع بزه باقی نمی ماند.”8به عبارتی، خدا محوری مرکزی برای یکی شدن و کثرت اعتقادات می گردد و افراد جامعه را به یکدیگر نزدیک می سازد.

ب- معاد
اعتقاد فرد به وجود جهان و زندگی دیگری که در آن
جا هم عذاب و پاداشی در انتظار اوست، طبعاً می تواند عامل موثری جهت جلوگیری از ارتکاب جرم و گناه باشد.
“ایمان به حسابرسی خداوند در روز قیامت، که فوق العاده دقیق و حساس است9 و ترازوهای سنجش عمل در قیامت آنقدر ظریف است که حتی کوچک ترین اعمال انسانی را وزن می کنند و به حساب می آورند. توجه به این امر بزرگ ترین اثر تربیتی را در بر دارد، زیرا کسی که می داند اعمالش حتی به اندازه یک ذره مورد محاسبه قرار می گیرد، امروز به حساب خود مشغول می شود.”10
بنابراین ” انسان پرورش یافته در نظام تربیتی اسلام، با اعتقاد محکم و قلبی به وجود نظام ثواب و عقاب، حسابرسی و محاسبه تک تک اعمال و رفتارها، و حتی نیات درونی، از مکانیسم درونی کنترل رفتار برخوردار خواهد شد که اثرات کارکردی خود را بر رفتار فرد خواهد گذاشت و آن عدم ترجیح خوشی و لذات و منافع زودگذر حاصل از گناه و انحراف بر عذاب و مجازات الهی و محروم ماندن از نعمت های فراوان در آخرت می باشد”.11
به عبارتی، وقتی انسان بداند که اگر در این دنیا خطایی از وی سر زند حقی را ضایع گرداند و … اگرچه در این دنیا به هر دلیلی مجازات نشود ولی در جهانی دیگر باید پاسخ گوی اعمال خویش باشد و نمی تواند از بار مسئولیت کردارهایش شانه خالی کند، طبیعتاً بیشتر ازافکار و اعمال خویش مراقبت می نماید، بدون اینکه به کنترل کننده های بیرونی نیاز باشد. همچنین وجود نظام پاداش در اسلام به این معنی که “در اسلام ضمن توصیه به انجام کارهای نیک و تبیین ثمرات آن، کسانی که اعمال نیک را انجام می دهند، علاوه بر آنکه از ثمرات آن بهره مند می گردد، با انجام دادن کارهای نیک به آنها پاداش داده می شود. این امر از سیاست های تشویقی است تا افراد بیشتر به سوی انجام کارهای نیک کشیده شوند”.12

ج- نبوت و امامت
هدف از حضور انبیاء و ائمه الهی در طول تاریخ، همواره هدایت و پرورش انسانهای سالم بوده است و این، توجه خدای یکتا به پاکی و تزکیه انسانها رانشان می دهد تا فطرت الهی خود را آلوده نساخته و در نهایت به سعادت دنیا و آخرت نائل شوند. و بدین صورت با فرستادن انبیا، مسیر کمال را راحت نموده تا آنهاهمچون الگو و نمونه ای، بشارت دهنده و بیم دهنده باشند و در تشخیص سره از ناسره، آدمیان را راهنمایی نمایند. “تردیدی نیست که تعیین کارهای نیک و بدو تشریح سود و زیان و پاداش و کیفر آنها، عاملی است تا در روان آدمی، میل به انجام کار نیک و بیم از ارتکاب کار ناپسند شکل گیرد و در پی آن، روح و روان انسانیت تاثیری فوق العاده یابد.”13
پر واضح است که وجود انسانهای کاملی که راه سعادت را پیمودند و با طی مسیر پر مخاطره و سختی به هدف آفرینش انسان که کمال است، رسیده اند، در تقویت اراده افراد در پیمودن چنین راهی و استفاده ازتجارب و راهنمایی شان بسیار موثر خواهد بود. بودن چنین کسانی که راه حل، تصحیح لغزش ها و خطاها را می دانند، احساس امنیتی را بر این اساس ایجاد می کند که همیشه راه بازگشت وجود دارد و ناامیدی از شکست را در این مسیر ریشه کن می سازد. این نکته نه تنها در پیشگیری عام ازجرم موثر است بلکه تاثیر خود را در پیشگیری خاص یا تکرار جرم نمایان می سازد.

د- عدل
یکی از اصول و پایه های اساسی دین اسلام که مبنای مهم اعتقاد یک مسلمان به شمار می رود، اعتقاد به عدل الهی است؛اعتقاد به اینکه نظام هستی بر اساس عدل و توازن و استحقاق ها و قابلیت ها بوجود آمده و هیچ گونه ظلمی از سوی خدا به جهان هستی اعمال نمی شود و خداوند از این صفت منزه و پاک است.
“عدل الهی با عدل بشری به جهت رابطه خالق و مخلوق قابلیت قیاس ندارد و طبق آیه 7 سوره الرحمن عدل ترازوی خدا در امر آفرینش است “و السماء نعمها و وضع المیزان” در ذیل همین آیه است که رسول خدا فرموده است: “بالعدل قامت السموات و الارض”14زمانی که فرد به عدل الهی اعتقاد داشته باشد، در برابر مشکلات مقاومت تر می گردد ؛چرا که می داند ورای همه این سختی ها حکمتی از جانب خداوند متعال نهفته است که علتش از دید وی پنهان است. لذا به دلیل چنین اعتمادی درصدد حل مسائل زندگی در حد توانایی خود برآمده و بقیه را به خداوند واگذار می نماید. بنابراین خدا، قدرتی در درونش ایجاد می نماید که در برابر وسوسه ها، سستی از خود نشان نمی دهد و بدین ترتیب از گناه دوری می نماید.
“اجرای عدالت نقش بسزایی در کاهش و پیشگیری از بزهکاری دارد. تاکید به عدل الهی و اجرای عدالت توسط حکومت اسلامی در قرآن، علی رغم تفاوت های مبنایی عدل الهی و عدل بشری موید این نقش است .نکته جالب اینکه اجرای عدالت در پیشگیری از چنان اهمیتی برخوردار است که مجمع عمومی سازمان ملل، طی تصمیم شماره 119/56 و از کنگره یازدهم (2005 بانکوک) در تاریخ 19 دسامبر 2001 عنوان کنگره های پنج سالانه پیشگیری از جرم و اصلاح بزهکاران را به پیشگیری از جرم و عدالت کیفری تغییر داد. “15

بند دوم- عوامل عبادی
اعمال و مناسک عبادی یا فروع دین، تکالیف فردی و رفتاری اند که از جانب خدا بر پیامبر تشریع شده و بر کلیه مسلمانان واجب شده است. این اعمال عبادی وسیله ای جهت تقرب به خدا، معرفت شناسی خویشتن، خالق یکتا و جهان هستی می باشد که در اسلام نماز، روزه، حج، جهاد، خمس، زکات و امر به معروف و نهی از منکر و جهاد به عنوان فروع دین شناخته شده اند و انجام آنها بر مسلمانان واجب است.
انجام این اعمال بطور مستقیم و غیر مستقیم در ایجاد و تقویت نیروی خود کنترلی درونی یا همان تقوا، موثر است که نتیجه آن دوری از گناه و انحراف می باشد.
الف- نقش نماز
طبق آیه 45 سوره عنکبوت که می فرماید :”همانا نماز انسان را از فحشا و منکر باز می دارد.” ، نقش نماز در زندگی فردی و اجتماعی مشخص می گردد. “کسی که روزی 5 بار در برابر قادر متعال قرار گیرد، به نماز بایستد و با خالق خود راز و نیاز کند، به مراتب کمتر از کسی که توجهی به رب الارباب ندارد، در ورطه هلاک و نابودی می افتد و گرفتار ظلم و تجاوز به حقوق دیگران نمی شود. تحقیق و تجربه نشان داده که عبادت و معنویت، در جلوگیری از ناهنجاری ها و بزهکاری اجتماعی و فرهنگی بسیار موثر است. “16
بر اساس آیات قرآنی و آموزه های اسلامی ،نمازنخستین ویژگی انسانهای خود ساخته است که با آن،ارتباط خود را با خدا حفظ می کنند و مانع از غفلت و غرور خود و فرو رفتن در شهوات واسارت درچنگال شیطان وهوای نفس می شوند.
همچنین “در آیات مختلفی از قرآن کریم،به عوامل روحی و روانی که موجب انحراف و بزهکاری و بطور کلی جرم می گردد،اشاره شده است.خود پرستی اضطراب، حرص، طمع، جهل و … در این زمره محسوب می شوند. نماز با ایجاد اطمینان الهی می تواند از عوامل موثر در کاهش اضطراب باشد. طبق آیه 28 سوره رعد که می فرماید: “الا بذکرالله تطمئن القلوب” در واقع طمانینه و آرامش و جلوگیری از تزلزل و اضطراب و تردید و آرامش باطنی با ذکر و یاد خداوند متعال در همه حالات پیدا می شود.”17
وجود چنین طمانینه و آرامشی نقش بسزایی در کاهش و پیشگیری از جرم ایفا می کند؛ چرا که این اطمینان ،به وی اعتماد به نفس می دهد که بتواند در مسیر زندگی گام بردارد؛ زیرا می داند تنها نیست ونیرویی مطمئن، که قدرتش بالاترین قدرتهاست حامی اوست و می تواند با توکل به وی از الطاف وی بهره برده و مسائل خویش را حل نماید. ضمن اینکه وقتی انسان در برابر قدرت مافوق قدرتها خم می شود نه تنها از هیچ قدرتی در دنیا نمی هراسد بلکه اگر خود وی از قدرتی برخوردار باشد، می داند که در برابر او هیچ است .لذا غرور کاذب وی را نمی گیرد و با تکیه بر قدرتش به کسی ظلم نمی کند بلکه سعی می کند یاریگر مظلومان باشد و گرهی از گره های جامعه را بگشاید و این حس تواضع در کنار قدرت می تواند انسان متعادلی را بوجود آورد که سعادت دنیا و آخرت خویش را با پرستش خدای یکتا تامین نماید.

ب- نقش روزه
روزه از بزرگترین عبادات اسلام که در امت های پیش از اسلام نیز در روزهای خاص و به اشکال گوناگون وجود داشته، در تلطیف روح و تقویت اراده انسان در مقابل غرایز و شهوات بسیار موثر است. بر طبق آیه 183 سوره بقره از فوایده روزه، تقوی ذکر شده است . این پرهیزکاری از راه روزه و خودداری از خوردن و آشامیدن و شهوت جنسی به دست می آید. علاوه بر آن، سلامتی بدن و جسم و نهایتاً سلامتی روح و روان آدمی از دیگر فواید روزه است.
“روزه یک درس مساوات و برابری در میان افراد اجتماع است .با انجام این دستور مذهبی، افراد متمکن ،هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را بطور محسوس در می یابند و هم با صرفه جویی در غذای شبانه روزی خود می توانند به کمک آنها بشتابند”.18پر واضح است که وقتی روح همدلی و مساوات در میان افراد جامعه برقرار شود، ثروتمندان با درک وضعیت فقیران به آنها کمک می کنند و در نتیجه سطح اقتصادی جامعه رشد می کند و بدین ترتیب در حل مسائل اجتماع مشارکت می ورزند. از طرف دیگر، روح انسان مدتی مجال رشد بیشتری می یابد ؛چرا که با روز

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *