الگو های اسلامی کردن علم ودانشگاه

الگو های اسلامی کردن علم ودانشگاه

همان طور که راه های مختلفی برای رسیدن به یک مرکز تجاری وجود دارد که برخی کوتاه ، برخی

طولانی و بعضی از آنها مستقیم و بعضی غیرمستقیم هستند ، روش ها و طرح های مختلفی نیز برای اجرای

برنامه اسلامی کردن دانشگاه وجود دارد. به عنوان مثال جعفر شیخ ادریس یک برنامه یازده مرحله ای را برای اسلامی کردن معرفت ایجاد کرد که سردار ( 1989) آن را ساده تر و از نظر عقلانی کنترل پذیرتر از برنامه الفاروقی می داند.

برنامه دوازده مرحله ای الفاروقی

این بخش شامل خلاصه ای از برنامه دوازده مرحله ای است که توسط مرحوم پروفسور اسماعیل الفاروقی تنظیم شده است. این برنامه همان طورکه در کتاب ” اسلامی کردن دانش : قوانین کلی” که در سال 1982 توسط الفاروقی منتشر شد، توضیح داده شده است تنها به شرح مراحل اسلامی کردن  معرفت نمی پردازد بلکه طرحی برای اجرای آن است . این دوازده مرحله که الفاروقی آن ها را مراحل ضروری برای رسیدن به اسلامی کردن معرفت نامیده است در ادامه مورد بحث قرار گرفته است:

1 ) تسلط بر رشته های جدید :انواع ، اصول ، مسائل  و موضوعات غالب علوم غرب نیاز به تسلط دارند .

2 ) بررسی تفصیلی علوم : پیدایش و پیشرفت تاریخی یک علم و متدولوژی های آن بعلاوه آثار موجود نیاز به بر رسی دارند.

3 ) تسلط بر میراث اسلام -گلچین ادبی[1]: آنتولوژی ها مجموعه ای از آثارادبی نویسندگان مختلف است. آنتولوژی های محققان گذشته اسلام موجب می شود که محققان امروزی اسلام، راحت تر به میراث

اسلامی در حیطه کاری شان دست پیدا کنند .

4 ) تسلط بر میراث اسلام – تحلیل : محقق مسلمانی که در غرب تعلیم دیده نیاز به تحلیلی از آنتولوژی

دارد تا ارتباط و نقش آنها با مسائل امروز نمایان و روشن تر شود .

5 ) ایجاد رابطه خاص از اسلام با هر یک از علوم : باید مشارکت و ارتباطی بین میراث اسلامی و هر یک

از علوم مدرن با توجه به قوانین ، روش ها ، اهداف ، دستاوردها و کاستی های آن ایجاد شود .

6 ) ارزشیابی منتقدانه علم مدرن : بررسی هر یک از علوم از نقطه نظر اسلامی لازم است . متدولوژی،

اطلاعات و مسائل هر علمی و همچنین موضوعات غالب آن نیاز به تحلیل انتقادی و ارزشیابی از لحاظ

تقلیل گرایی ، شایستگی ، معقول بودن و سازگاری با احکام اسلامی دارد .

7 ) ارز شیابی منتقدانه میراث اسلامی : میراث اسلامی شامل قرآن و اهل سنت پیامبر می شود و این موارد باید در معرض انتقاد و ارزشیابی قرار گیرند . درک مسلمان از این دو منبع شریعت هدف انتقاد و

ارزشیابی است .

8  ) بر رسی مسائل عمده امت : مجموعه ای از علل ، رویدادها ، مناظره با دیگر پدیده ها و نتایج مسائل امت باید بررسی و ارزشیابی انتقادی شوند . همزمان با آن ، به مسائل سیاسی ، فرهنگی اخلاقی ، فکری و اقتصادی امت نیز باید توجه شود .

مطلب مشابه :  ویژگی های کاری بر رفتار شهروندی سازمانی

9 ) بر رسی مشکلات بشریت : در کل ، مشکلات بشریت شامل مشکلات مسلمانان و غیر مسلمانان است. استفاده از مواد مخدر، سست شدن نظام خانواده،تجاوز به طبیعت و توازن زیست محیطی زمین، نمونه هایی از این مشکلات هستند.

10- تحلیل و ترکیب خلاق : ترکیب راهی برای پر کردن  شکاف بین میراث اسلامی و علوم مدرن می باشد.

11- تعریف دوباره علوم در چهار چوب اسلام و تولید کتب دانشگاهی.

12- تعمیم معارف اسلامی : تمامی آثار ارائه شده باید در دسترس دانشگاهیان و متفکران مسلمان باشد.

الگوی صافی

از زمان انتشار راهکارهای الفاروقی بازتاب های بسیاری از سوی دانشگاهیان مسلمان داشته است . به

عنوان مثال، از نظر صافی[2]( 1993 ) این دوازده مرحله راهکار خیلی عملی نبوده و وی آنها را با یک

راهکار سه مرحله ای جایگزین کرد :

الف) تسلط بر دانش واقعی[3](قائم به ذات).

ب) تسلط بر دانش روشی

ج) تولید کتاب های دانشگاهی و دیگر آثار فکری که نیازمند تحلیل منتقدانه توسط جامعه مسلمانان قبل از نسبت داده شدن به اسلام.

شش اصل طاها جابر ال الوانی

قبل از این که الالوانی به طرح خود اشاره کند ، یاد آور می شود که اسلامی کردن معرفت می تواند توسط مطالعه همزمان دو کتاب محقق شود ،یکی کتاب قرآن و دیگری کتاب آفرینش که جهان هستی است.این مطالب بر اساس شباهتشان و مکمل بودنشان و بر اساس روش واحد تحقیق و اکتشاف ، با هم ترکیب می شوند. در ادامه خلاصه ای از این شش اصل آورده شده است:

1- بیان واضح پارادایم اسلام از دانش

الف ) فعال سازی مفهومی اعتقاد راسخ  و تغییر آن به نیروی عقلانی خلاق و پویا که توسط آن “سوالات غائی ” می توانند پاسخ داده شوند . یکی از این سوالات غایی، چرائی معرفت شناختی و روش شناختی

اهمیت ایمان به خداست .

ب ) بسط معنایی الگوهای معرفت که راهنمای اسلام تاریخی و مکاتب فکری ، شرعی ، فلسفی و غیره است . با این کار به عنوان مثال ، تاثیر الگوها در پیشرفت یا انحطاط فکری در دوره های مختلف تاریخ امت مشخص می شود .

2- ایجاد یک متدولوژی قرآنی

یک متدولوژی جدید برای این که توسعه پیدا کند، نیازمند احیای ذهن مسلمانان است چراکه در حال حاضرنقص های روش شناختی به شدت بر دوش آنها سنگینی می کند.  متدولوژی قرآنی که باید گسترش پیدا کند  ممکن است ناشی از معرفت توحیدی  باشد و از آن انتظار می رود که ذهن مسلمانان را برای بررسی موثر مسائل تاریخی  و معاصر آماده نماید . متدولوژی راهی برای رسیدن به حقیقت و درک و تحلیل پدیده ها است  و همچنین شامل فلسفه و ابزار می شود .این اصل مقدمه ای ضروری برای چهار اصل بعدی است .

مطلب مشابه :  علل افسردگی در مکاتب مختلف

3- یک  متدولوژی برای بررسی قرآن

قرآن به جای این که توسط محققین و از منظر اسلامی و به صورت لغوی و مفهومی تفسیر شود و به جای این که معانیش محدود به چار چوب زمانی خاصی شود باید به عنوان حقیقت مطلق و بی حد و حصری برای ذهن مسلمانان در هر زمان و مکانی تلقی شود در این صورت محتوای آن غنی و پر مایه خواهد ماند و اعجاز آن تمامی ندارد . باز سازی متدولوژی برای ارتباط با قرآن ، علوم انسانی را قدرت می بخشد تا به صورت موثر به زندگی بشر کمک کند .

 

 

4- یک متدولوژی جهت بررسی سنت

کردار و گفتار پیامبر فاصله بین دو کتاب قرآن و جهان هستی را کوتاه می کند . همچنین به ما راهی را که پیامبر (ص) با قرآن و جهان هستی ارتباط داشت و چگونگی تلفیق آن دو با هم توسط ایشان را  نیز نشان می دهد. سنت همچنین این موضوع را آشکار می کند که چگونه پیامبر (ص) آموزه های وحی را در موقعیت های واقعی اعمال می کرد. ما نیازمند  ایجاد این متدولوژی بر این اساس می باشیم .

5- بر رسی مجدد میراث فکری اسلامی

یک بر رسی مجدد و ضروری و  روش شناختی از میراث فکری اسلام باید سه مانعی که ارتباط ما با این میراث را تحت الشعاع  قرار می دهند را  از بین ببرد . این  سه  مانع  ، رد کردن مطلق ، پذیرش مطلق و اقتبا س کردن  بصورت د لخواه است . آنها با ید با یک متدولوژی و الگوی  اسلا می جا یگزین شو ند که ما را از نحوه ارتبا ط ذهن مسلمان با اجتماع و پدیده های دیگر در گذشته و این که چگونه می توانند با پدیده های امروزی سر و کار داشته باشند آگاه کنند. ما باید میراث فکری را به عنوان ایده ها ، رفتارها و تفسیر هایی از وقایع تاریخی که متفاوت از وقایع امروزی ماست درک کنیم .

6-  ارتباط با میراث فکری غربی

ذهن مسلمانان برای رهایی خود از نمونه غربی غالب باید یک متدولوژی برای رفتار با اندیشه غربی گذشته و حال ایجاد کند نه رد کردن مطلق نه پذیرش مطلق مفید خواهد بود.

1- Anthology

1- Safi

1- Substantive Knowledge